Sarbsk — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Anny)

Sarbsk — po niemiecku Sarbske, przed 1945 rokiem przemianowany na Sarsen — ma kościół wzniesiony według Drzewieckiego w latach 1922–1924 (kalendarz powiatowy z 1928 roku zalicza go do nowych świątyń, które przyniósł powiatowi rok 1926), następcę świątyń, które nigdy nie były siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej, a przez stulecia służyły jako filia Łeby. Obecna budowla, wzniesiona z kamienia i cegły, jest neoromańska, jednosalowa, na planie prostokąta, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i czworoboczną wieżą od zachodu; wnętrze jest skromne. Budowę upamiętnia napis na kamieniu wmurowanym w elewację prezbiterium; wykonawcą był Starkgraf z Łeby, a prace sfinansowały datki okolicznych właścicieli folwarcznych, między innymi Zandera z Sarbska i Buchterkircha z Ulinii. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytków.

Kościół istniał tu już przed Reformacją jako filia Łeby i razem z nią przeszedł na luteranizm; według Drzewieckiego pierwsza świątynia powstała po 1400 roku. Wykaz duchownych pomorskich notuje Łebę z Sarbskiem jako filią, a listę tamtejszych pastorów otwiera Zetzke, wzmiankowany przy wizytacji 23 stycznia 1560 roku. Był to kościół dworski rodu Sarbskich, luterański już przed 1583 rokiem. Budowę nowej świątyni ukończono w 1598 roku, co poświadcza chorągiewka, a złożyły się na nią wspólnym kosztem rody Jatzkow, Röpke i Selaw; Weiherów upamiętniały w niej napisy nagrobne i herby, a wnętrze zdobił rzeźbiony ołtarz z Ukrzyżowaniem i Wieczerzą Pańską.

Ksiądz Jakub Fankidejski przytacza przy opisie Łeby wiadomość o tym, dlaczego kościoły ziemi lęborskiej i bytowskiej pozostały ewangelickie. Gdy w 1637 roku oficjał pomorski Judycki przybył, by odzyskać kościół w Łebie, stanowczo oparł mu się Ernst Wejher, ówczesny patron. „Podobno za tym przykładem Wejhera poszli wtedy i inni panowie ziemi bytowskiej i lawenburskiej, w skutek czego wszystkie kościoły tutejsze, które podlegały patronatowi prywatnemu, pozostały na zawsze w ręku innowierców”. Autor podaje to jako wiadomość zasłyszaną, nie jako ustalenie.

Od 1658 roku nabożeństwo odprawiano tu co trzecią niedzielę, później co drugą, a duchowny dojeżdżał z Łeby. Urząd nauczyciela kościelnego dziedziczyła przy tym jedna rodzina — Sylvestrowie sprawowali go przez blisko sto pięćdziesiąt lat.

W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Sarbsk figuruje jako filia Łeby. W 1719 roku parafia w Łebie wraz z filią w Sarbsku zapisała dwadzieścia dwa chrzty, sześć osób zaślubionych i sześciu zmarłych. W 1784 roku Sarbsk miał własny kościół — „należący do inspekcji charbrowskiej, będący filią Łeby”; wieś liczyła dwadzieścia palenisk, cztery folwarki i kościelnego, a żyła z rybołówstwa na jeziorze Sarbsko. Mieszkało tu wtedy trzech zagrodników, była też karczma; wieś leżała niespełna milę na wschód-południowy wschód od Łeby i trzy mile na północ od Lęborka, przy drodze z Łeby do Gdańska.

W Sarbsku mówiono po kaszubsku. Tetzner wymienia go wśród parafii, w których jeszcze około 1860 roku posługiwano się tą mową; kaszubska nazwa wsi brzmiała Sorbsk. Słownik geograficzny naliczył w 1885 roku we wsi 52 mieszkańców, w tym 50 ewangelików. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku w osobno liczonym majątku rycerskim Sarbsk mieszkały ponadto 154 osoby, w tym 153 ewangelików i jeden Żyd.

Hugo Lemcke opisał w inwentarzu zabytków z 1911 roku dawną świątynię, zanim ją rozebrano. Był to kościół szachulcowy z dębowego drewna, na planie prostokąta, kryty gontem, z niską sygnaturką pod namiotowym daszkiem, zbudowany w 1598 roku. Niemal kwadratowe okna zachowały pierwotny kształt, układ i dawne szklenie. Stan budowli był już wtedy zły: wystawiona na wiatry od morza ściana północna mocno się odchyliła, a nieumiejętnie naprawiona więźba sprawiała, że podparty zastrzałami budynek wyglądał krzywo z każdej strony; utrzymywała go tylko trwałość dębiny. Barokowa nastawa ołtarza miała w polu środkowym malowane na desce Wieczerzę Pańską i Ukrzyżowanie, a przy cokołach kolumn dwie dobrze rzeźbione figury apostołów, przeniesione z innego miejsca. Ławki zdobiły malowane przez szablon renesansowe ornamenty, a na ławie patronackiej widniała data 1598.

Z 1598 roku pochodziły też dwa brązowe lichtarze z imionami fundatorów, Jaspara Matzkowa i Martena Ropkego; trzeci, z 1600 roku, nosił imię Thomasa Selawa. Lemcke wymienia jeszcze dawny obraz ołtarzowy z Ukrzyżowaniem i apostołami ułożonymi po trzech jeden nad drugim, na wzór średniowiecznych ołtarzy szafowych, tarcze herbowe Krockowów, Weiherów, Natzmerów, Somnitzów i innych rodów — po części z okuć trumiennych — oraz dwa dzwony: z 1592 roku z imieniem Ambrosiusa Rofmana i z 1737 roku, odlany w Gdańsku przez Wittwercka.

Szachulcową świątynię z 1598 roku rozebrano po pierwszej wojnie światowej ze względu na zły stan i zastąpiono obecnym kościołem. Kalendarz powiatowy z 1928 roku zalicza nowy kościół w Sarbsku do dwóch nowych świątyń ewangelickich, jakie przyniósł powiatowi rok 1926, i podaje, że stanął w miejscu starego, jeszcze przedreformacyjnego kościółka, odnowionego w 1558 roku. Za ołtarzem umieszczono barwny witraż ze Zmartwychwstałym, ufundowany dla upamiętnienia poległych w pierwszej wojnie światowej. Na cmentarzu wokół kościoła kalendarz zwraca uwagę na stare nagrobki i nowsze pomniki z polnych głazów.

Kościół otaczał cmentarz przykościelny — część nagrobków usunięto już przy budowie nowej świątyni, a na początku lat siedemdziesiątych XX wieku teren splantowano pod nową plebanię; zachowały się nieliczne groby, między innymi cenotaf Alfreda Zandera, poległego 3 maja 1918 roku pod Bapaume. Jego śmierć rodzina ogłosiła w berlińskiej „Deutsche Tageszeitung” z 15 maja 1918 roku: porucznik rezerwy w pułku artylerii, kawaler Krzyża Żelaznego pierwszej i drugiej klasy, poległ na zachodzie w wieku 27 lat, a nabożeństwo żałobne wyznaczono w kościele w Sarbsku na 21 maja. Nekrolog podpisali matka, właścicielka majątku rycerskiego Agnes Zander z domu Lindenblatt, oraz bracia Helmuth, Ulrich i Oswald.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Łebie, oddaloną od Łeby o 9 kilometrów, a dla całej parafii podaje 4000 dusz. Patronat w Sarbsku określa jako niewyjaśniony („nicht geklärt”). Pastorem był doktor Gerhard Müller-Alpermann. Świątynia służyła ewangelikom do 1945 roku, a 6 lipca 1947 roku poświęcili ją katolicy; 28 sierpnia 1974 roku biskup Ignacy Jeż erygował tu samodzielną parafię świętej Anny, od 1992 roku w diecezji pelplińskiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Müller, opisując Sarbsk jako filię Łeby, twierdzi, że kościół zbudowali tu dopiero kilka lat po roku 1600 von Weyher z Freist i Sarbscy (s. 255); według Schultza świątynia jest przedreformacyjna, a rok 1598 z chorągiewki oznacza tylko ukończenie budowli stojącej w jego czasach. Lemcke odczytuje na lichtarzu z 1598 roku nazwisko Matzkow, inne źródła podają ród Jatzkow. Kalendarz podaje 1558 rok jako datę odnowienia starego kościoła, a chorągiewka — 1598 rok jako datę ukończenia.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Sarbske”; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 254–257; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Sarbsk — Sarbske; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego”, Słupsk 1998; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37–39; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 301–302; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 15 maja 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).