Semlin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Semlinie leży w lesie na skraju wsi. Przez dziesięciolecia pozostawał opuszczony i zarośnięty; wiosną 2023 roku mieszkańcy Semlina, strażacy z ochotniczej straży pożarnej i kilka stowarzyszeń usunęli ściółkę i wycięli krzewy, odsłaniając kilkadziesiąt pomników nagrobnych. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go w arkuszu gminy Zblewo pod pozycją 85, z powierzchnią 0,20 hektara i opisem położenia. Do rejestru zabytków cmentarz w Semlinie nie został wpisany.

Semlin, po niemiecku Groß Semlin, po kaszubsku Sémlinó, to kociewska wieś nad Jeziorem Semlińskim, około siedmiu kilometrów na północny wschód od Zblewa, w dawnym powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard). Dawna wieś królewska, wzmiankowana jako Szemely w 1274 roku i Samlino w 1710 roku; od 1772 roku pruska, a w latach 1920–1939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.

W 1772 roku królewski folwark Gross Semlin dzierżawił Adam Bethke za 400 talarów; we wsi było ośmiu chłopów czynszowo-pańszczyźnianych na dziewięciu włókach i sołtys z dwiema. Bethke dzierżawił też Klein Semlin, a pańszczyznę odrabiali tu także chłopi z Konarzyn.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 137 mieszkańców: 61 luteranów i 76 katolików, z parafią luterańską w Starogardzie.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał osobno królewską wieś Groß Semlin, z 12 gospodarstwami chłopskimi, dziewięcioma zagrodami chałupniczymi i 24 budynkami mieszkalnymi, oraz folwark tej nazwy z ośmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszkańcy obu należeli do parafii ewangelickiej w Starogardzie Gdańskim i katolickiej w Pinczynie, a dzieci — do okręgu szkolnego w Kleszczewie. W 1869 roku Groß Semlin liczył 204 mieszkańców — 139 katolików i 65 ewangelików — a folwark 95 osób, 44 katolików i 51 ewangelików.

W Pinczynie mieściła się historycznie parafia katolicka, a dziś kościół parafialny stoi w Kleszczewie Kościerskim. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie: tak podaje i Słownik geograficzny („parafia ewangelicka Starogard o 8,5 klm.”), i spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku przy obu tutejszych pozycjach.

Wieś i folwark spisywano osobno. Wykaz gmin ze spisu z 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Groß Semlin 212 mieszkańców, 68 ewangelików i 144 katolików (strona 32, pozycja 14). W tym samym wykazie obwód dworski tej samej nazwy, czyli dawny folwark, ma 66 mieszkańców, 29 ewangelików i 37 katolików (strona 34, pozycja 81). Sąsiedni Klein Semlin ma w tym samym wykazie 69 mieszkańców, 13 ewangelików i 56 katolików (strona 36, pozycja 88). Słownik geograficzny w swoim haśle notuje dla 1885 roku „212 mk., 144 kat., 68 ew.”, a przy tym 359 hektarów oraz parafie: ewangelicką w Starogardzie i katolicką w Pinczynie.

Spis z 1 grudnia 1885 roku notuje w powiecie starogardzkim cztery jednostki tej nazwy: gminę wiejską Groß Semlin, obwód dworski Groß Semlin, obwód dworski Klein Semlin oraz obwód leśny Semlin; ten ostatni (strona 36, pozycja 116) miał troje mieszkańców, wszystkich ewangelików. Semlin w powiecie kartuskim (strona 52, pozycja 112) to inna, niepowiązana miejscowość.

Po 1907 roku majątek rozparcelowała pruska Komisja Kolonizacyjna, sprowadzając niemieckich osadników; stąd nazwa Deutsch Semlin, którą nosiła osobna gmina osadnicza (po 1920 roku Semlinek), datowana raz na 1909, raz na 1910 rok. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazuje pod nazwą Groß Semlin 358 hektarów i 301 mieszkańców, z czego 44 osoby mówiące po niemiecku — wśród nich 40 ewangelików i czterech katolików — oraz 257 mówiących po polsku. W Pinczynie mieściły się według tego spisu okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego. Osobno spis wymienia gminę Deutsch Semlin: 621,8 hektara i 225 mieszkańców, niemal wyłącznie niemieckojęzycznych — to inna miejscowość, po 1920 roku Semlinek.

Po 1920 roku większość Niemców wyjechała, a spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował tu 236 mieszkańców, w tym 33 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podały 203 osoby, niemiecką 33.

Somonin w powiecie kartuskim po niemiecku nazywał się tak samo — Słownik geograficzny podaje przy nim „po niemiecku Semlin”. To jego, a nie wsi kociewskiej, dotyczy zapis o parafii ewangelickiej w Kartuzach, oddalonych stąd o 42 kilometry.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Krąg (Krangen) i podaje tu 40 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Zblewo, pozycja 85; Kociewie24.eu, „Cmentarz Ewangelicki w Semlinie”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Preußisch Stargard, s. 32 poz. 14, s. 34 poz. 81, s. 36 poz. 88 i poz. 116; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 70, nr 217; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 220, pozycje 229 i 230; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 133, 135; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.