Sierakowice — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Jana Chrzciciela)

Sierakowice — po niemiecku Sierakowitz — leżą w sercu katolickich Kaszub, a mimo to mają dziś kościół, który zbudowali ewangelicy: murowaną neogotycką świątynię ze smukłą wieżą, na trzysta miejsc, poświęconą 11 października 1896 roku w obecności generalnego superintendenta Döblina i superintendenta Platha z Kartuz. Po wojnie świątynia przeszła w ręce katolików. 6 maja 1956 roku ksiądz Jan Nowicki, administrator parafii świętego Marcina, poświęcił ją za zgodą biskupa chełmińskiego, a nazajutrz mieszkańcy obronili ją przed ekipą, która przyjechała ją rozebrać. Była kościołem filialnym tej parafii, a 15 października 1983 roku erygowano przy niej parafię rzymskokatolicką świętego Jana Chrzciciela.

Kościół służy kultowi do dziś.

W 1382 roku Sierakowice były dobrami rycerskimi na prawie chełmińskim; około 1419 roku stały się wsią na prawie polskim pod zarządem urzędnika zakonnego w Mirachowie. Taka zamiana dóbr rycerskich w gminę wiejską była rzadkim przypadkiem. Około 1440 roku 31 z 42 łanów leżało pusto.

Wcześniej granica wyznaniowa przebiegała tu inaczej, niż można by oczekiwać. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego zastała w Sierakowicach — wsi starosty mirachowskiego — kościół drewniany, dobrze zbudowany, z dostatecznie ogrodzonym cmentarzem, pod wezwaniem świętego Marcina. Rektorem był ksiądz Adam z Wielunia: od roku na miejscu, bez inwestytury, choć prawnie wyświęcony; co trzecią niedzielę posługiwał w Chmielnie.

W 1584 roku nie wpuścił on wizytatora, twierdząc, że kościół podlega biskupstwu kamieńskiemu, zniesionemu przez Pomorzan. Wizytator zanotował, że trzeba to sprawdzić w archiwach biskupów włocławskich. Pobudek księdza Adama źródło nie podaje; zapis pokazuje natomiast, jak blisko przebiegała tutaj granica dwóch porządków kościelnych. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczył w parafii sierakowickiej około sześciuset katolików i osiemdziesięciu luteranów.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Sierakowice i Kamienica przeszły od 1756 roku na Józefa Łaszewskiego po śmierci jego ojca Jakuba i ugodzie z rodzeństwem; w wykazie wasali Sierakowice figurują jako dobra Łaszewskiego mieszkającego w Sulęczynie. Liczby wsi mówią o proporcjach. W 1820 roku było tu 32 mieszkańców: dwóch luteranów i trzydziestu katolików. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Sierakowitz 68 budynków mieszkalnych i 745 mieszkańców, w tym 65 ewangelików, 648 katolików i 32 Żydów. Wymieniał tu 31 gospodarstw chłopskich. Ewangelicy należeli do parafii w Mirachowie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Sierakowicach wraz z przyległościami 941 mieszkańców w 101 domach i 168 gospodarstwach domowych: 790 katolików, 109 ewangelików i 42 Żydów.

Wspólnota ewangelicka była tu mniejszością liczącą się i zorganizowaną, a jej parafia wzięła początek z podziału majątku ziemskiego. Wcześniej ewangelicy z Sierakowic należeli do sąsiednich parafii: urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku przypisuje ich Bukowinie, a wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku — Mirachowu. Według opracowań niemieckich, gdy po 1880 roku właściciel dóbr sierakowickich zaczął je parcelować, rada parafialna właśnie z Mirachowa kupiła sześćdziesiąt mórg wraz z dworem, korzystając z zapomóg berlińskiej Naczelnej Rady Kościelnej, synodu prowincjonalnego i Towarzystwa Gustawa Adolfa. Przebudowę dworu na plebanię ukończono w 1890 roku.

Pierwszy duchowny objął ją według Harnocha w listopadzie 1889 roku; przysłano go tu już 27 października 1887 roku jako pomocnika pastorów z Mirachowa, Bukowiny i Sulęczyna. Parafia weszła do diecezji kartuskiej. Według inwentarza z 1908 roku księgi chrztów, ślubów i zgonów prowadzono w Sierakowicach od 1888 roku, wykaz komunikantów od 1891, a księgi konfirmacji od 1892. Kościoła ewangelickiego długo nie było: Harnoch zastaje w 1890 roku nabożeństwo odprawiane w plebanii i odnotowuje, że parafia nie ma patrona. Liczy ją na 1284 dusze i notuje rocznie 47 chrztów, 46 konfirmacji, 15 ślubów, około 835 komunikantów i 33 pogrzeby.

Zachowane ewangelickie księgi metrykalne obejmują lata 1888–1902, a murowana neogotycka bryła kościoła pochodzi z lat 1895–1896. Piotr Birecki zalicza tutejszy kościół do dwóch ewangelickich świątyń Prus Zachodnich o czysto neoromańskich detalach; ceglanym sklepieniem nakryto tylko prezbiterium, w którym był witraż z popiersiem Chrystusa. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1897 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1262 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Max Peter.

W tym samym roku Sierakowice trafiły do prasy berlińskiej przy głośnej sprawie dyscyplinarnej pastora Kötzschkego: „Reichsbote” doniósł 14 marca 1897 roku, że Naczelna Rada Kościelna, nie czekając na odpowiedź na petycję jego gminy do monarchy, zarządziła jego przeniesienie do Sierakowic w eforii kartuskiej i dała mu osiem dni do namysłu pod groźbą usunięcia z urzędu. Według „Berliner Tageblatt” z 16 października 1897 roku przeniesienie nastąpiło 4 marca. Gazeta przytoczyła też, z zastrzeżeniem, że trudno go uznać za trafny, opis Sierakowic z broszury Schevena, według którego parafia obejmowała oprócz kilku obszarów dworskich 28 wsi — przy tej liczbie postawiono znak zapytania — z jednym kościołem i siedmioma szkołami, w których także odprawiano nabożeństwa. Kötzschke posady nie objął; zamiast innego stanowiska otrzymał dymisję bez emerytury.

Leksykon Meyersa odnotowuje w Sierakowicach oba kościoły parafialne — katolicki i ewangelicki.

Przed pierwszą wojną światową parafia liczyła około 1300 dusz. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował w samej wsi 1866 mieszkańców, w tym trzydzieści osób wyznania ewangelickiego; narodowość polską podały 1843 osoby, niemiecką 23. Po 1918 roku, wraz z odpływem ludności ewangelickiej, liczba członków parafii spadła do mniej więcej 350 w 1938 roku.

Według Heidna w Sierakowicach urzędowali kolejno pastorzy Ankermann (1888–1891), Peter (1891–1898), dr Benicken (1898–1903), Wunder (1903–1920) i Weiss (1921–1923); w latach 1924–1936 parafią z Sulęczyna zarządzał pastor Motzkus. Po 1920 roku pomagali jej duchowni z sąsiednich parafii pomorskich — pastor Kob z Bukowiny i pastor Thimm z Pomysku Wielkiego. Źródło niemieckie podaje, że diakona Hoffmanna aresztowano 27 marca 1939 roku i wywieziono w głąb kraju, a uwolniono 17 września tego samego roku. Zapis przedstawia perspektywę tego opracowania; w źródłach polskich brak osobnego potwierdzenia. Diakon Hoffmann był po wojnie pastorem w Nottuln w Westfalii i zmarł tam w 1961 roku. Plebania i jej grunt pochodziły z majątku, który około 1880 roku kupił, a wkrótce potem rozparcelował Jakob Kerbs.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że poewangelicki kościół parafialny w Sierakowicach poświęcił biskup Marian Przykucki 27 listopada 1988 roku, a parafię erygowano 15 października 1983 roku na mocy jego dekretu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Data usamodzielnienia parafii występuje w źródłach w trzech wersjach. Agathon Harnoch, którego wykaz ukazał się w 1890 roku, pisze, że grunt w Sierakowicach kupiło Towarzystwo Gustawa Adolfa już 26 maja 1882 roku, a parafię założono jako samodzielną 1 czerwca 1888 roku. Opracowanie niemieckie podaje, że 8 lipca 1888 roku z części parafii w Mirachowie, Sulęczynie i Bukowinie utworzono nową parafię obejmującą 36 miejscowości, a akt erekcyjny nosi datę 8 sierpnia 1888 roku; inwentarz z 1908 roku otwiera tutejsze księgi metrykalne rokiem 1888. Zestawienie dat powstania parafii protestanckich u Reszki podaje przy Sierakowicach jeszcze rok 1890.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 253 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1185 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Max Carl Hermann Peter (1892–1898), Hans Karl Wilhelm Ernst Ferdinand Julius Benicken (1898), Albert Wunder (1903).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 425; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 56, pozycja 186; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreußen, Kreis Karthaus; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, pozycja 111; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, hasło Sierakowice; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 326; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Sierakowitz; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 142, nr 314; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222, 109, 126, 237; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 25; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 561–562; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 736 (s. 28), nr 1225 (s. 93–94); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131–132, pozycja 393; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 38, 46, 59–60; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 95; t. 5, s. 1347; t. 7, s. 2025; „Der Reichsbote” (Berlin), 14 marca 1897 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung” (Berlin), wydanie poranne, 16 października 1897 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).