Sierakowo Słupskie — dawny kościół ewangelicki (Zirchow)

Kościół w Sierakowie Słupskim, dawniej Zirchow, stoi w środku wsi, a jego wieżę wzniesiono według Jana Wilda prawdopodobnie w XV wieku. W XVIII wieku przebudowano zachodnią ścianę wieży, w 1736 roku dobudowano prezbiterium, a na początku XX wieku dostawiono trójboczną apsydę i powiększono okna nawy. Kościół wymurowano z cegły i kamienia, otynkowano i nakryto dwuspadowym dachem z dachówki karpiówki.

Miejscowa parafia ewangelicka sięga czasów Reformacji: pierwszą wizytację władz kościelnych odnotowano w 1539 roku, a pierwszym znanym z imienia duchownym był Bartholomäus Ketelhut, ordynowany w 1547 roku przez Jakoba Hogensee i sprawujący urząd do 1577 roku. Urząd objął po nim jego syn Joachim, powołany przez Jakoba von Wobeser, starostę lęborskiego. Według wykazu pastorów, który Siegfried von Boehn ogłosił w 1979 roku, Jakob von Wobeser powołał Joachima do pomocy ojcu; w 1577 roku Joachima ordynował David Crollius, a w 1590 roku był on jeszcze w urzędzie. Bartholomäus przeszedł w stan spoczynku dopiero w 1587 roku i do 1590 roku był jeszcze pastorem przy kaplicy w Kuleszewie.

Parafia obejmowała pięć okolicznych wsi, z parafią filialną w Kuleszewie, a prawo powoływania duchownego mieli właściciele dóbr w Sierakowie i w Kuleszewie.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Sierakowie Słupskim, po niemiecku Zirchow, pastorami byli także: Carl Leo (1614–1655; u von Boehna Carl Leo Sachs, a na dzwonie z 1632 roku w Kuleszewie Carolus Saxo), Andreas Reidel (od 1656 roku; u von Boehna Reindel, zmarły 26 marca 1685 roku), Georg Albert Gottel (1747–1762), Martin Daniel Gottfried Hertel (1797–1832), Wilhelm Friedrich Gurr (1885–1888), Gustav Belling (1888–1894), Hugo Tschirschky (1894–1903) i Gotthold Karl Reimer (od 1903 roku).

Z jedną przerwą, w latach 1747–1762, urząd sprawowała tu przez trzy pokolenia jedna rodzina: Philipp Christoph Zeyse, przybysz z alzackiego Buschweiler, objął parafię w 1686 roku, po nim przejął ją jego syn Jakob Benjamin, a w latach 1763–1796 wnuk Werner Heinrich. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku w Sierakowie Słupskim, po niemiecku Zirchow, mieszkali pastor i kościelny, a wieś liczyła 21 ognisk (domostw); kościół parafialny (macierzysty) w synodzie słupskim miał filię w Kuleszewie (Culsow), a wcielone do niego były wsie Cunsow, Zajączkowo (Sanskow) i Łosino (Loßin) oraz młyn łosiński należący do dóbr Krępa (Crampe).

W 1796 roku nowego proboszcza wskazali wspólnie wdowa po von Wobeserze, Christiana Luise z domu von Schiebelstein, jako patronka kościoła w Sierakowie, i rotmistrz Christian Wilhelm von Böhn jako patron kościoła w Kuleszewie. Adolf Matthey prowadził tę parafię pięćdziesiąt lat, od 1834 do 1884 roku. W świątyni przechowywano tablicę z wykazem ewangelickich proboszczów z lat 1547–1912; otwierało go nazwisko Ketelhuta.

Böttger datuje kościół w Sierakowie Słupskim na XIV wiek. Organy zbudowano w 1775 roku z inicjatywy Alexandra Martina Schiebela von Schiebelstein, którego herb umieszczono na balustradzie empory. Epitafium z XVII wieku, którego napisy zatarły się, przedstawia Ukrzyżowanie z rodzicami i dziećmi w czarnych strojach z szerokimi białymi kryzami. Kielich z 1619 roku, z napisem „Das Blut Christi machet uns rein von allen Sünden”, nosi imiona fundatorów Jacoba Wobesera i Cathariny Wobeserowej. Rainer Steingräber, przewodniczący Stolper Heimatkreise, podaje, że przy wysiedleniu w 1946 roku pastor Finkbein ukrył go w bagażu; dziś jest w kościele świętego Wawrzyńca w Stederdorfie, ostatniej parafii Finkbeina, gdzie służy jako naczynie chrzcielne.

W oknie ściany północnej zachował się mały witraż z Ukrzyżowaniem i adorującą parą małżeńską na tle dużego miasta, z napisem fundacyjnym „Mertens Steingreber Santzkow 1617”. Według przekazu, który przytacza Steingräber, fundator upamiętnił w ten sposób podróż do Jerozolimy. W oknie ściany wschodniej zachowały się dwie małe barwne szybki herbowe z podpisami Petera i Hansa Puttkamerów. Owalne szybki w oknie północnym prezbiterium przedstawiały Carolusa Leo Sachsa, pastora Sierakowa i Kuleszewa, zmarłego 18 czerwca 1655 roku, oraz jego żonę Elisabeth Reinike — według Böttgera oryginalne obrazy ówczesnych strojów. Najstarszy dzwon odlano w 1654 roku z napisem „Gloria in excelsis Deo”, drugi w 1792 roku, a trzeci w 1794 roku Johann Martin Meyer w Szczecinku (Neustettin). Przy szczycie wschodnim stała prosta, stara kamienna kropielnica.

Na wschodniej ścianie wisiał XVII-wieczny obraz na desce z Ukrzyżowaniem, Marią i Janem — twardy i chłodny w kolorze, ale nie bez polotu. Steingräber uważa, że po dobudowie apsydy trafił on na strych. W 1912 roku odnalazł go tam Siegfried Finkbein i polecił odnowić Elise Modrach (1892–1987), malarce z rodziny Siemersów, której spuścizna trafiła do Pommersches Landesmuseum. Obraz stanął za ołtarzem i pozostał tam do końca wojny; jego dalszy los nie jest znany. Napis na odwrocie upamiętnia rok 1627, kiedy w okręgu słupskim stały trzy armie, a wieś nie poniosła szczególnych szkód.

Z dawnego wyposażenia ocalały między innymi barokowa, siedemnastowieczna ambona, cynowa misa chrzcielna z 1618 roku na granitowej podstawie z XIV wieku, organy zbudowane przez Christiana Friedricha Völknera z Duninowa, siedemnastowieczne czoła ławek, wykorzystane jako podstawy ołtarzy bocznych, konfesjonał złożony z fragmentów siedemnastowiecznych ołtarzy i zegar wieżowy z końca XVIII wieku. Organy Völknera, opus 142, odnowili jesienią 1980 roku organmistrzowie z Kartuz; wkrótce potem zostały mocno zniszczone, a wiosną 2005 roku znów je naprawiono.

Od lat osiemdziesiątych XIX wieku patronat nad kościołem sprawowali Siemersowie, właściciele Kończewa (Kunsow). W 1882 roku zgłoszenia na wolne stanowisko pastora przyjmował jako przedstawiciel patronatu rotmistrz w stanie spoczynku Siemers. W październiku 1882 roku prasa prostowała to ogłoszenie: probostwo w Sierakowie Słupskim, w synodzie miejskim Słupska, nie zwolniło się, ponieważ przejście pastora na emeryturę odroczono. W sierpniu 1883 roku pastor Matthey otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy. W czerwcu 1884 roku ogłoszono, że probostwo, z dochodem około 3000 marek, nie licząc mieszkania, będzie obsadzone 1 kwietnia 1885 roku; zgłoszenia przyjmował przedstawiciel patronatu rotmistrz Siemers z Kończewa (Kunsow, w druku Cunsow) koło Słonowic (Groß Schlönwitz). Na 1 kwietnia 1894 roku probostwo zwalniało się ponownie, a podania przyjmował współpatron von Boehn z Kuleszewa (Culsow).

W lutym 1912 roku ogłoszono, że probostwo, liczące 2000 dusz i dwa kościoły, zwolni się 1 kwietnia wskutek przeniesienia dotychczasowego pastora; pensja podstawowa wynosiła 2400 marek, do probostwa należały duży dom i ogród, a podania przyjmował do 12 lutego patron Siemers. W 1885 roku patronka, pani Siemers, ofiarowała kościołowi srebrną, złoconą patenę i posrebrzane, wewnątrz złocone naczynie do komunii chorych.

W 1904 roku rotmistrz H. Siemers dał nowe białe nakrycie ołtarza z koronkami, a pani Modrach z domu Siemers, żona kapitana z Koszalina, dwa sztuczne bukiety ołtarzowe. „Kirchliches Amtsblatt” z 1920 roku odnotowuje dar patrona, majora w stanie spoczynku Siemersa: trzy dzwony stalowe o łącznej wadze 1205 kilogramów, warte 25 100 marek. Według Steingräbera dwa większe z trzech dawnych dzwonów brązowych oddano na przetopienie około 1917 roku, a stalowe ufundował w ich miejsce Hans Siemers; sam Steingräber datuje ten dar na około 1922 rok. Napis na belce, widoczny na jego zdjęciu z 2019 roku, podaje jednak, że trzy duże dzwony zabrzmiały po raz pierwszy 15 sierpnia 1920 roku, co zgadza się z rocznikiem „Kirchliches Amtsblatt”. Najmniejszy dzwon, z 1654 roku, oddano w 1943 roku na „cmentarz dzwonów” w Hamburgu.

W 1952 roku Siegfried Finkbein odnalazł go tam nienaruszonego i zabrał do Stederdorfu w powiecie Uelzen, gdzie znany jest jako „dzwon pomorski” (Pommernglocke). W 1921 roku pani majorowa Siemers (w druku: Siewers) z Kończewa ofiarowała haftowane lniane nakrycie chrzcielnicy o wartości 170 marek.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2055 dusz i gminę kościelną w Kulsow (Kuleszewo), oddaloną o 4 kilometry. Pastorem był Siegfried Finkbein. Patronat nad Zirchow sprawował właściciel majątku Siemers z Kunsow, a nad Kulsow właściciele majątków von Boehn z Kulsow i von Boehn z Sagerke. W 1940 roku parafia liczyła 1819 wiernych. Po wojnie świątynia przeszła w ręce katolików. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię poświęcono 2 lutego 1946 roku. Po wysiedleniu pastora Siegfrieda Finkbeina, powołanego 1 lipca 1912 roku, który ostatnie nabożeństwo odprawił 1 września 1946 roku, parafia przestała istnieć. Podana przez diecezję data erygowania parafii to 1 czerwca 1951 roku; pierwszy proboszcz, ks. Lucjan Koźlik, sprawował urząd od 1951 roku.

W 1961 roku, gdy kościół wraz z otoczeniem i wystrojem wnętrza wpisano do rejestru zabytków, był on kościołem filialnym parafii rzymskokatolickiej w Kobylnicy. Dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Przed kościołem stoi od 1921 roku pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej; po wojnie zdjęto z niego orła i tablice, a na cokole stoi dziś figura Jezusa. Od 2008 roku kościół remontowano: parafia w Kobylnicy otrzymała 64 000 złotych na elewację, w 2013 roku odnowiono dach i wzmocniono wieżę stalową opaską, a 13 maja 2017 roku zaczęto wymieniać okna.

W Sierakowie powstały w ciągu wieków — według Krystyny Mazurkiewicz-Palacz — trzy cmentarze; Jan Wild dolicza czwarty, na dawnym wschodnim skraju wsi, zlikwidowany w latach siedemdziesiątych XX wieku. Pierwszy otaczał kościół na wzniesieniu; jego nagrobki nie przetrwały, choć jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku stał tam zespół żeliwnych krzyży i krat ogrodzeniowych. Z dwóch cmentarzy wiejskich jeden leży w zachodniej części miejscowości, a jego granice w dużej mierze wyznacza naturalne ukształtowanie terenu; drugi leży na północ od wsi, przy drodze polnej, po jej zachodniej stronie. Z obu zachował się tylko układ granicznych nasadzeń starodrzewu i nieliczne zniszczone nagrobki bez tabliczek inskrypcyjnych. W Sierakowie urządzono staraniem stowarzyszenia „Gryf” lapidarium, poświęcone 18 czerwca 2021 roku.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Zirchow mit Kulsow), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1655 roku.

Źródła: S. von Boehn, „Die Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern”, „Baltische Studien”, Neue Folge 65 (1979), s. 72, 76–77; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1023; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 486–488, 583; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 110, 111, 112; Sierakowo Słupskie — Wikipedia; gmina Kobylnica — Sierakowo Słupskie; Lapidarium w Sierakowie — Zwiastun Ewangelicki; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 1/2026; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, s. 131; Powiat Słupski — Sierakowo Słupskie (archiwum serwisu powiat.slupsk.pl); ustka.travel — Sierakowo Słupskie; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 11/2023, s. 16; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1961, nr 8, poz. 47; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 177; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1885 (s. 53), 1904 (nr 82), 1920 (nr 121, s. 118) i 1921 (s. 44); „Der Reichsbote”, 26 maja 1882; R. Steingräber, „Die Kirche von Zirchow”, „Stolper Heft” 2021, s. 89–103; „Der Reichsbote” (Berlin), 24 października 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 11 sierpnia 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 20 czerwca 1884 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 3 marca 1894 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 lutego 1912 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.