Sierpowo — cmentarz ewangelicki przy kościele

Cmentarz w Sierpowie, po niemiecku Breitenfelde, otacza tutejszy kościół. Teren przykościelny pełnił funkcję nekropolii; zachowały się na nim dwa żeliwne krzyże nagrobne z 1869 roku. Dawniej ewangelicki, dziś jest cmentarzem katolickim. Kościół wraz z otoczeniem, czyli z tym cmentarzem, wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-168 dnia 26 marca 1960 roku, w dawnym rejestrze województwa słupskiego pod numerem 122. Drugi cmentarz ewangelicki Sierpowa leży osobno, około 380 metrów na południe od kościoła.

Sierpowo leżało w dawnym powiecie człuchowskim. Do lat 1919–1920 należało do Prus Zachodnich (rejencja kwidzyńska), w latach 1920–1938 do prowincji Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie (rejencja pilska), a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze. Także po tej zmianie pozostało w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): powiat człuchowski zaliczyła do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie 1 października 1938 roku.

Kościoły były tu dwa, jeden po drugim. Pierwszy, katolicki i parafialny, stał przed Reformacją: w 1410 roku dziekan Mikołaj zaliczył go do dekanatu chojnickiego, w 1617 arcybiskup Gembicki umieścił go w nowo utworzonym dekanacie w Czarnem, a wizytacja Trebnica zanotowała w 1653 roku, że znajduje się „bezprawnie w ręku innowierców”; ksiądz Jakub Fankidejski wymienia go wśród kościołów utraconych. Ksiądz Panske zaliczył kościół w Breitenfelde do dawnych, jeszcze krzyżackich albo starszych świątyń przejętych przez luteranów, zastrzegając, że dawność „pewnie tylko się zgadza co do Konarzyn”.

Zachowany kościół szachulcowy, czyli o konstrukcji muru pruskiego, jest budowlą późniejszą: jako świątynię ewangelicką wzniosła go tutejsza szlachta protestancka, między innymi rodzina Bornów. Jest salowy, bez wyodrębnionego prezbiterium, kryty gontem, z wieżą zwieńczoną ośmiobocznym hełmem. Rok budowy 1668 podają Agathon Harnoch, który w 1890 roku pisał o kościele, że jest patronatu dziedziców i grozi zawaleniem, oraz karta zabytku. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku podaje rok 1768; odnotował przy tym obraz ołtarzowy „Chrzest Chrystusa w Jordanie”, dobrze zachowany i liczący wtedy około dwustu lat, oraz dwa stare dzwony.

Sierpowo było pierwotną siedzibą tutejszej parafii ewangelickiej, znanej ze spisów jako lędyczecka. Do 1827 roku Breitenfelde tworzyło parafię z filiami w Krzemieniewie, Wusters i Gockowie; 18 stycznia tego roku Gockowo przyłączono do Olszanowa, a Sierpowo, Krzemieniewo i Wusters połączono z Lędyczkiem. Duchownych wymienia się tu od 1682 roku, a ostatni z nich, pastor Frank, zarządzał stąd także gminą w Lędyczku do swojej śmierci w 1827 roku.

Według wykazu ksiąg metrykalnych Maxa Bära księgi chrztów, ślubów i zgonów prowadzono dla Sierpowa od 1683 roku, a dla Lędyczka od 1798, dawniej zaś probostwo było tu.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Sierpowo składało się z dwóch działów: A należał do Grabowskich — Andrzeja Teodora, od 1722 roku jego syna Andrzeja Teodora, potem Jana i jego synów, a od 1772 roku Ignacego; B — przed 1736 rokiem do Johanna Georga von Borna, potem do jego syna Richarda Moritza Lorenza, rotmistrza polskiego, a od 1778 roku do Ignacego Goetzendorf-Grabowskiego. W wykazie wasali z 1774 roku Sierpowo figuruje wśród dóbr 30-letniego hrabiego Ignacego Grabowskiego.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wymienia Sierpowo w dwóch wierszach, osobno gminę wiejską i osobno obwód dworski. Gmina wiejska liczyła 244 osoby: 239 ewangelików, ani jednego katolika i pięć osób wyznania mojżeszowego (strona 158, pozycja 10). Obwód dworski liczył 276 osób, w tym 256 ewangelików i dwudziestu katolików (strona 162, pozycja 88). Razem daje to 520 mieszkańców, 495 ewangelików, dwudziestu katolików i pięć osób wyznania mojżeszowego.

Ewangelicy modlili się w kościele do 1945 roku, a dla katolików poświęcono go 21 września 1947 roku; dziś nosi wezwanie świętego Judy Tadeusza i należy do parafii Chrystusa Króla w Krzemieniewie. Według listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do której należało wtedy Sierpowo, poniemieckie cmentarze tej parafii miały rozwalone płoty i były zarośnięte krzakami, a stały na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku podaje jako stan zachowania: „zach.dwa krzyże nagrobne, drzewostan cenny i dobrze zachowany”. Układ mogił i nagrobków był wtedy zatarty, a cmentarz o powierzchni szesnastu arów leżał we wschodniej części wsi, na terenie równym, ogrodzonym siatką. Rosło na nim sześć lip, trzynaście klonów i jeden dąb, z których trzy drzewa miały wymiary pomników przyrody.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 220 ewangelików i 160 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 730 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strony 158 i 162; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 396; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 501; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 23; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 334; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, pozycja A-168; zabytek.pl, karta kościoła filialnego świętego Judy Tadeusza w Sierpowie; Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, informacje o parafii Chrystusa Króla Wszechświata w Krzemieniewie (kościół filialny w Sierpowie); M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 73, 76; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Sierpowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 571–572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa człuchowskiego, Bińcze, 22 lipca 1948 roku).