Sierpowo — dawny kościół ewangelicki (Breitenfelde)

Kościół w Sierpowie, po niemiecku Breitenfelde, jest budowlą ryglową z ciemną drewnianą wieżą i był pierwotnie ewangelicki. Po 1945 roku przejęli go katolicy, a 21 września 1947 roku kościół poświęcono. W lipcu 1948 roku ksiądz Krieger, administrator rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, wymieniał Sierpowo wśród należących do niej wsi ze zborami poewangelickimi, które, jak pisał, już poświęcił.

Dziś jest świątynią filialną pod wezwaniem świętego Judy Tadeusza Apostoła. Do rejestru zabytków wpisano go pod numerem A-168 dnia 26 marca 1960 roku. We wsi zachowały się dwa cmentarze ewangelickie.

Kościół obecny nie jest pierwszą świątynią we wsi. Ksiądz Jakub Fankidejski zaliczył świątynię w Breitenfelde do kościołów utraconych: kościół parafialny istniał tu przed Reformacją, w 1410 roku dziekan Mikołaj zaliczył go do dekanatu chojnickiego, a w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umieścił go w spisie kościołów nowo utworzonego dekanatu czarnieńskiego (hamersztyńskiego). Wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje, że pozostawał — jak zapisano — bezprawnie w rękach innowierców. Ksiądz Panske zaliczył kościół w Breitenfelde do dawnych, jeszcze krzyżackich albo starszych świątyń przejętych przez luteranów, zastrzegając, że dawność „pewnie tylko się zgadza co do Konarzyn”. Czy dzisiejsza budowla stanęła na miejscu tamtej świątyni, źródła nie rozstrzygają.

Hermann Freytag (1905) wymienia braci Petrusa i Markusa Borne, dziedziców Sierpowa (Breitenfelde), wśród świadków dokumentu, którym starosta człuchowski powołał Johannesa Elarda na duchownego zamkowego i proboszcza miejskiego w Człuchowie; przypuszcza też, że świadkowie tego dokumentu byli usposobieni ewangelicko. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 218) współwłaściciel Sierpowa Piotr Borna powierzył opiekę nad tutejszym zborem Mateuszowi Ludolffusowi, urodzonemu w 1554 roku, który następnie przeniósł się do Kręgów na Pomorzu Zachodnim, a w 1579 roku został pastorem w Kazimierzu w okolicach Szczecina.

Kościół wzniesiono w konstrukcji szachulcowej w 1668 roku: tak pisze Harnoch w 1890 roku, odnotowując, że budowla wtedy groziła zawaleniem, i tak datuje ją rejestr zabytków, wpisując „2 poł. XVII”. Harnoch notuje w Sierpowie duchownych od 1682 roku. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku podaje rok 1768 i opisuje prostą budowlę na rzucie prostokąta, w murze pruskim, z drewnianą wieżą szalowaną deskami. W tym samym miejscu wymienia dobrze zachowany obraz ołtarzowy „Chrzest Chrystusa”, liczący wówczas około dwustu lat. Odnotowuje też w kościele dwa stare dzwony. Dane o budowie kościoła w Sierpowie inwentarz zabytków z 1887 roku zaczerpnął z pracy Lambecka o dziejach powstania i rozwoju Reformacji w Prusach Zachodnich, wydanej w Toruniu w 1850 roku.

Sierpowo było siedzibą parafii. Do 1827 roku należały do niej filie w Krzemieniewie (Krummensee), Wusters i Gockowie, a duchownych wymienia się tu od 1682 roku. W 1827 roku Gockowo przyłączono do Olszanowa, a Breitenfelde, Krzemieniewo i Wusters połączono 18 stycznia z Lędyczkiem w jedną parafię. Zabudowania plebańskie w Sierpowie były wtedy zrujnowane, a ówczesny patron majątku odmówił łożenia na ich odbudowę. Do Lędyczka przeniesiono siedzibę probostwa, a nową plebanię kupiono tam za pieniądze uzyskane ze sprzedaży gruntu plebańskiego w Sierpowie. Do śmierci w 1827 roku zarządzał obiema wspólnotami pastor Frank z Breitenfelde. Max Bär notuje w wykazie ksiąg kościelnych, że metryki parafii — „gdzie dawniej było probostwo” — prowadzono w Sierpowie od 1683 roku.

Według Klempa Joachim (Gotfryd?) Hoffmann, poprzednio pastor w Bińczu i Jaromierzu, od 14 kwietnia 1718 roku był pastorem także w Sierpowie (s. 218). Autor przypuszcza, że w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni posługiwali się tu wyłącznie językiem niemieckim (s. 164).

Według pruskich ksiąg hipotecznych Sierpowo składało się z dwóch działów: A należał do Grabowskich — Andrzeja Teodora, od 1722 roku jego syna Andrzeja Teodora, potem Jana i jego synów, a od 1772 roku Ignacego; B — przed 1736 rokiem do Johanna Georga von Borna, potem do jego syna Richarda Moritza Lorenza, rotmistrza polskiego, a od 1778 roku do Ignacego Goetzendorf-Grabowskiego. W wykazie wasali z 1774 roku Sierpowo figuruje wśród dóbr 30-letniego hrabiego Ignacego Grabowskiego.

Sierpowo nie było jedną osadą, lecz trzema jednostkami: wsią włościańską o 3251 morgach, wsią szlachecką o 2902 morgach i młynem o 827 morgach. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi tę miejscowość w dwóch osobnych wierszach: gmina wiejska liczyła 244 mieszkańców, w tym 239 ewangelików, ani jednego katolika i pięć osób wyznania mojżeszowego, a obwód dworski — 276 mieszkańców, wśród nich 256 ewangelików i dwudziestu katolików. Razem dawało to 520 osób. Ewangelicy z obu jednostek należeli do parafii w Lędyczku (Landeck), katolicy do parafii w Heinrichswalde. Breitenfelde zamieszkiwali niemal wyłącznie ewangelicy — w 1925 roku stanowili 96 procent ludności wsi.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Lędyczka liczyła wtedy 809 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Wilhelm Böse, a obsługiwał ją pastor Paul Müller z Lędyczka (Landeck), urzędujący od 1886 roku.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dwa dzwony staliwne, z 1890 i 1933 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacob Hoffmann (1682), Michael Zabel (1714), Jacob Grützmacher (1727), Johann Friedrich Hollatz (1736), Johann Samuel Hollatz (1770), Johann Jacob Masuch (1783), Christian Gottlieb Frank (1805). Bez podanego roku: Gustav Adolph Henkel, Martin Kurowski, Heinrich Matthäi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 220 ewangelików i 160 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 730 dusz.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 396; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158, poz. 10, i s. 162, poz. 88; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 334; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 396; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 501–502; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 23; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, diecezja Schlochau, hasło Landeck; Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, informacje o parafii Chrystusa Króla Wszechświata w Krzemieniewie (kościół filialny w Sierpowie); F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 119; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 84–85; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 512, 668; t. 3, s. 767, 819, 830, 1026; t. 4, s. 1149, 1151; t. 7, s. 2029; Hermann Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, 1905, s. 55–82; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 164, 218; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 571–572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa człuchowskiego, Bińcze, 22 lipca 1948 roku).