Sierzno — cmentarz ewangelicki

Sierzno, po niemiecku Zerrin, leży pięć i pół kilometra na południe od Bytowa; przed 1945 rokiem należało do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Cmentarz wiejski leży na południowy zachód od wsi, przy drodze do Niezabyszewa, na wzniesieniu; inwentarz zabytków z 1938 roku opisuje go jako ogrodzony niskim murem układanym z kamieni narzutowych. W ewidencji zabytków gminy Bytów notowany jest jako historyczny cmentarz wiejski na działce numer 5. Przy drodze do Studzienic, na Bukowej Górze nad jeziorem Pysznem, leży osobny ewangelicki cmentarz leśników. Tamten należał do nadleśnictwa Zerrin, przyjmował pochówki od 1874 do 1939 roku, ma 31 grobów i jest wpisany do rejestru zabytków.

W 1784 roku Sierzno leżało pół mili na południe-południowy zachód od Bytowa, w okolicy górzystej, przy trakcie do Chojnic. Obok folwarku, liczącego 457 mórg, mieszkali sołtys wolny, dziewięciu gospodarzy, dwóch zagrodników, luterański nauczyciel, kowal i karczmarz; była też chata sołtysa — razem 19 dymów. Wieś była wcielona do katolickiego kościoła w Niezabyszewie.

W rejestrze czynszowym zakonu z 1438 roku wieś figuruje wśród dwudziestu pięciu wsi czynszowych, pod nazwą „Seryn”. Około 1628 roku założono tu na dziesięciu opustoszałych gospodarstwach chłopskich folwark. Opis ziemi bytowskiej sporządzony po objęciu jej przez Brandenburgię w 1658 roku odnotował w Sierznie folwark „Zerrin, ein Ackerhöfchen”. W opisie tym folwark figuruje jako doszczętnie zniszczony przez ówczesną wojnę. Dawną przynależność kościelną tych stron przypominała w połowie dziewiętnastego wieku danina zwana pieniądzem biskupim, wywodząca się z uprawnień biskupstwa kamieńskiego. Ze wszystkich starych wsi bytowskiej domeny — a Sierzno było jedną z nich — zbierano wtedy razem pięć talarów, dwadzieścia dwa srebrne grosze i sześć fenigów. Po sekularyzacji biskupstwa suma ta szła do kasy państwowej, nie do duchowieństwa — ani ewangelickiego, ani katolickiego.

Kronika szkolna i najstarsza księga kościelna różnie datują początki szkoły w Sierznie. Przy południowym wyjściu ze wsi stała drewniana dzwonnica. W dzwonnicy wisiał dzwon, który w 1910 roku ufundowała miejscowa gmina ewangelicka; odlał go C. Voss ze Szczecina.

Własnego kościoła Sierzno nie miało, a przynależność jego ewangelików zapisywano rozmaicie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Sierzno dwukrotnie na stronie 198: wieś królewska pod pozycją 45 liczyła 314 ewangelików, 74 katolików i dziesięcioro innych chrześcijan, a dobra rycerskie pod pozycją 62 — 81 ewangelików i sześcioro katolików. Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w Bytowie i katolickiej w Niezabyszewie; w Niezabyszewie mieściły się też urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy. Meyers podaje dla wsi królewskiej 476 mieszkańców według spisu z 1910 roku; parafii nie wymienia. Wykaz Müllera z 1912 roku zalicza Zerrin wraz z Zerrinerheide do parafii w Ugoszczy. Inwentarz z 1938 roku wskazuje parafię w Niezabyszewie, wydzieloną z bytowskiej w 1925 roku.

Liczba mieszkańców, w nawiasie katolicy: 1810 — 216 (0), 1855 — 476 (38) łącznie dla wsi królewskiej i dóbr rycerskich, 1885 — 633 (127), 1905 — 693 (172), 1925 — 542 (153), 1933 — 523 (159), 1936 — 513 (162). Liczby te podaje niemiecki inwentarz zabytków powiatu bytowskiego wydany w 1938 roku — druk z czasów narodowego socjalizmu, z którego przejęto tu wyłącznie dane inwentarzowe i liczbowe. Po 1945 roku nazwę wsi spolszczono na Sierzno.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki bez opieki niszczeją, drzewostan w 60 %”. Z kamiennego muru ogrodzeniowego pozostały wtedy fundamenty długości około dwustu pięćdziesięciu metrów, a układ przestrzenny był czytelny — zachowało się dziesięć nagrobków wolno stojących i osiem mogił, przy czym najstarszy nagrobek nosił datę 1862. Runo tworzyły bluszcz, barwinek i konwalia, a wśród starodrzewu rosły lipy, dęby, świerki i modrzew w dobrym stanie zdrowotnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kronika szkolna podawała jako pierwszego nauczyciela Michaela Bujacka, zatrudnionego w 1788 roku, a najstarsza księga kościelna gminy bytowskiej wymienia tutejszego nauczyciela w 1684 roku — nazwisko odczytane niepewnie jako Jürgen Barck(?)man; Winguth uznał na tej podstawie szkołę sierzneńską za co najmniej o sto lat starszą.

Źródła: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; E. Winguth, „Das älteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in Bütow”, „Bütower Anzeiger”, 4 czerwca 1931, R. 48, nr 128; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, hasło Bernsdorf, s. 63; karta cmentarza w Sierznie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1060.