Skarszewy — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Skarszewach leżał na północnym skraju miasta, na wzniesieniu u zbiegu ulic Dworcowej i Młyńskiej. Miał kształt trapezu rozszerzającego się ku południowi i zajmował 0,6 hektara.

Skarszewy — Schöneck in Westpreußen — były na katolickim Kociewiu wyjątkiem: miastem o bardzo silnej warstwie ewangelickiej, a przy tym siedzibą sądu wojewodzińskiego — Schultz w dziejach powiatów wejherowskiego i puckiego wspomina wezwanie przed „Woiwodengericht in Schöneck” w 1680 roku. Do 1920 roku miasto należało do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920–1939 leżało w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, a w latach 1939–1945 pod okupacją niemiecką, w powiecie kościerskim (Landkreis Berent) w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi; osobne od nich pozostawały miejscowa gmina baptystów, z własnym cmentarzem, oraz gmina żydowska.

Dawniejsze dzieje miejscowego protestantyzmu splatają się z prepozyturą świętego Jerzego. Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje ją jako stojącą przed bramą Chojnicką, na przedmieściu, połączoną ze szpitalem i cmentarzem; za czasów krzyżackich miała własnego proboszcza, a w 1526 roku król Zygmunt I przyłączył ją jako filię do fary — zapewne z braku funduszów.

Luterańskie nabożeństwo odprawiano w skarszewskiej farze od 1551 roku, a pierwszym duchownym ewangelickim był Benedikt Morgenstern. Harnoch podaje, że powołano go tu w 1551 roku i że w 1559 roku odszedł do kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku. Freytag, opisując gdańskie spory wyznaniowe, przytacza jego życiorys: Morgenstern urodził się w 1525 roku w Słupsku, był rektorem w Prabutach i pastorem w Iławie; w Prusach Książęcych musiał ustąpić przed ozjandryzmem.

W dekretach powizytacyjnych biskupa Hieronima Rozrażewskiego Skarszewy opatrzono jednym określeniem: Oppidum Skarszewy haereticum — miasto heretyckie. Wizytator dodaje, że są to dobra królewskie, i poleca wezwać ramię Jego Królewskiej Mości (brachium implorandum Sacrae Regiae Maiestatis), czyli sięgnąć po pomoc władzy świeckiej. To rzadki w tych aktach przypadek, gdy całe miasto opisano jednym przymiotnikiem wyznaniowym, bez wyliczania duchownych i sprzętów. W tym samym miejscu zapisano też, że kościół w Demblinie został sprofanowany przez innowierców i że o jego przywrócenie trzeba zabiegać.

W 1594 roku biskup Rozrażewski, korzystając z obecności króla Zygmunta III w mieście, odebrał ewangelikom używany przez nich długo kościół parafialny; przenieśli oni wtedy swoje nabożeństwo właśnie do prepozytury świętego Jerzego. Nie na długo: w Wielki Czwartek 1598 roku starosta skarszewski Ludwik Mortęski, wojewoda malborski i rodzony brat ksieni chełmińskiej Magdaleny Mortęskiej, oddał kaplicę katolikom. Sam kościółek świętego Jerzego popadł potem w ruinę — około 1624 roku wydano królewski dekret nakazujący mieszczanom jego odbudowę, a w 1686 roku miejsce po nim wskazywała już tylko kupa gruzu.

Wyparci z prepozytury ewangelicy otrzymali za wstawiennictwem magistratu gdańskiego starą basztę w murze miejskim i urządzili w niej kościółek ze szkołą na dole; spłonął on podczas wojny szwedzkiej około 1626 roku. Nowy kościół zbudowano w 1636 roku; od tego roku prowadzono też skarszewskie księgi chrztów i zgonów, od 1637 roku — ślubów, od 1747 roku — konfirmacji. W 1741 roku świątynię rozebrano jako grożącą zawaleniem, a zgodę na nową katolicy dali — jak podaje Harnoch — pod warunkiem ukończenia budowy w ciągu 24 godzin. Z pomocą gdańszczan, którzy wcześniej przygotowali materiał, szachulcowy kościół z wieżyczką i dwoma dzwonami stanął w księżycową noc z 14 na 15 września 1741 roku.

W 2013 roku upamiętniono to wydarzenie repliką.

Skarszewska wspólnota ewangelicka była w XVIII wieku liczniejsza od katolickiej. Wizytacja z 1728 roku notowała, że „akatolików” jest tu dużo i że mają własnego predykanta; wizytacja generalna z lat 1765–1766 naliczyła 1713 luteranów, którzy mieli w mieście swój zbór, wobec 1314 katolików (407 mężczyzn, 450 kobiet i 457 dzieci); wizytacja z lat 1780–1781 pokazuje skalę przewagi: Skarszewy z przyległościami liczyły 394 katolików (z czego 333 przystępowało do spowiedzi), 1355 „akatolików” i 150 Żydów.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 1480 mieszkańców: 640 luteranów, 647 katolików, 6 mennonitów i 187 Żydów, a w mieście po jednym kościele luterańskim i katolickim. W rubryce parafii luterańskiej wpisano przy mieście Stargard, czyli Starogard Gdański, choć sąsiednie przedmieście zamkowe (Schöneck, Vorschloß) ten sam spis przypisuje do parafii luterańskiej w Skarszewach.

Kamień węgielny pod obecny kościół, pozostający pod patronatem gminy, położono 5 czerwca 1879 roku, a świątynię poświęcono 1 lipca 1881 roku. Kościół kosztował 157 000 marek, w wieży zawisły cztery dzwony, a organy liczyły 27 głosów. Statystyka Harnocha z 1890 roku notuje tutejszą parafię jako „Schöneck”, w diecezji Pr. Stargard-Berent: 6403 dusze, nabożeństwo niemieckie, dawniej także polskie.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Schöneck księgi chrztów i zgonów od 1636 roku, ślubów od 1637, konfirmacji od 1747 i wykaz komunikantów od 1885 roku. Jego zapis brzmi: „Tf St 1636— Tr 1637— K 1885— Konf 1747—. Dupl. A.-G. Berent: Tf Tr St 1818—32; 1835—74”.

Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku naliczył w mieście 3494 mieszkańców: 1735 mężczyzn i 1759 kobiet. Język niemiecki podało 2258 z nich, polski 1131. Rubryki wyznaniowe podają w tej tablicy liczby osobno dla każdej grupy językowej: 1666 ewangelików, 458 katolików, 28 osób innych wyznań chrześcijańskich i nieokreślonych oraz 106 wyznania mojżeszowego to liczby dla grupy niemieckojęzycznej, nie dla całego miasta. Po odejściu Niemców proporcja się odwróciła: pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, naliczył 3009 mieszkańców — 1433 mężczyzn i 1576 kobiet — w tym 2083 katolików, 864 ewangelików, czternastu prawosławnych, czterdziestu innych chrześcijan i ośmiu wyznania mojżeszowego; narodowość polską podało 2121 osób, niemiecką 886.

W okresie międzywojennym w jego ogrodzenie wmurowano kilka płyt nagrobnych, a wśród nich cenną płytę barokową upamiętniającą burmistrza Skarszew Flachshaara i jego małżonkę, zmarłych pod koniec XVIII wieku. Po 1970 roku nagrobki te przewieziono do Gdańska, a teren przekształcono w park miejski. Ewidencja konserwatorska podaje datę zamknięcia 6 listopada 1971 roku, a likwidację cmentarza odnotowano w 1978 roku. Do dziś stoi tu kapliczka z 1910 roku o cechach neogotyckich, murowana z cegły i częściowo otynkowana, z ostrołukowymi oknami zamurowanymi w dolnych partiach i datą budowy nad wejściem; służy obecnie za magazyn.

Zachowało się także ogrodzenie i starodrzew.

17 lipca 1998 roku na terenie dawnego cmentarza ustawiono głaz pamiątkowy. Inicjatywa i pieniądze wyszły od kilku dawnych niemieckich mieszkańców Skarszew i okolic, a przy ustawianiu licznie uczestniczyła ludność polska. Tablicę poświęcili duchowny katolicki i ewangelicki. Jesienią 2003 roku tablicę zniszczono, a ci sami inicjatorzy doprowadzili do jej odtworzenia. Wiosną 2012 roku spod darni wydobyto żeliwne tabliczki nagrobne, trzy dobrze zachowane i cztery rozbite; na czterech rozpoznano osoby z rodziny Englerów z Pogódek i Decki.

W 2013 roku park urządzono na nowo, z nowymi ścieżkami, placem zabaw i placem do ćwiczeń. Przy pracach okazało się, że wiele grobów pod ziemią jest nadal dobrze zachowanych. Polska Fundacja „Pamięć”, organizacja partnerska niemieckiego Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge, dostała wtedy zgodę na poszukiwanie grobów żołnierskich z końca wojny: Volksbund zgłosił, że w Skarszewach spoczywa około trzydziestu żołnierzy niemieckich, w tym major Walter Brandes i porucznik Hans-Babo von Rohr, polegli zimą 1945 roku w walkach z Armią Czerwoną pod Chojnicami. Wykopy nie przyniosły szczątków żołnierzy. Burmistrz Dariusz Skalski zapewniał wówczas, że przebudowę uzgodniono z Kościołami, a biskup ewangelicki Marcin Hintz nie zgłosił zastrzeżeń.

W noc przed Wszystkimi Świętymi 2013 roku przeciwnicy przebudowy ustawili wokół nowego placu do ćwiczeń znicze; jeszcze tej samej nocy nieznane osoby je usunęły. Wcześniej w Skarszewach rodził się sprzeciw wobec takiego urządzenia dawnego cmentarza. Gisela Borchers, która odwiedziła to miejsce latem 2016 roku, oceniła, że z terenem obchodzi się godnie, a o placu do ćwiczeń każdy może sądzić sam. Głaz stoi przy wejściu od ulicy Dworcowej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Czas założenia pozostaje nierozstrzygnięty: opis parafialny umieszcza je przypuszczalnie w XVI wieku, a spotykana data początku XVIII wieku nie ma potwierdzenia w przejrzanych źródłach — Agathon Harnoch liczy przy skarszewskiej parafii osiem cmentarzy ewangelickich, lecz nie podaje ani ich nazw, ani dat. Tablica ustawiona na terenie dawnego cmentarza i artykuł z „Dziennika Bałtyckiego” z 2013 roku mówią o XVII wieku. Koniec cmentarza tablica kładzie na 1945 rok, artykuł na lata siedemdziesiąte, a Gisela Borchers pisze o zrównaniu terenu w 1976 roku. Freytag podaje, że Morgenstern był w Skarszewach od około 1553 roku, a od 1559 roku pracował w Gdańsku. Obie relacje zgadzają się co do odejścia; różnią się o dwa lata co do przybycia.

Datę ustawienia głazu Gisela Borchers podaje w „Berenter Kreisbote” raz jako 17 lipca 1998 roku (nr 16), raz jako 18 lipca (nr 17).

Wspomnienia Ericha Woelkego w „Berenter Kreisbote” z 2003 roku wskazują miejsce cmentarza baptystów: na zachód od miasta, na niewielkim wzniesieniu wśród drzew, przy drodze ku Rathsbergowi, za odgałęzieniem na Wallachowo. W Skarszewach było stosunkowo wielu baptystów; grób jednego z najbardziej znanych, Buraua, można było wtedy jeszcze rozpoznać.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1667 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 5438 dusz.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, arkusz miasta i gminy Skarszewy, poz. 336 (sam obiekt, bez kolumny daty); Cmentarze — Parafia św. Michała Archanioła w Skarszewach; „Skarszewy — dawny gród joannitów”, Gdańsk Strefa Prestiżu (data likwidacji cmentarza); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 458–460; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Danzig 1898; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 80; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 206–207; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912, Kreis Berent, pozycja 2 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: województwo pomorskie, Warszawa 1926, s. 30 (powiat kościerski, miasta); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, „Fontes” TNT, zeszyt 2 (dekrety powizytacyjne); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 100–101, nr 241; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G40, s. 69–72, i G61, s. 267–273; tenże, cz. III, tamże 91 (2009), księga G70 (1780–1781); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, nr 191 (Schöneck); G. Borchers, „Der ehemalige evangelische Friedhof in Schöneck”, „Berenter Kreisbote” nr 16 (2012), s. 8–10; tamże, nr 6 (2004), s. 8 i 18; nr 17 (2013), s. 14–15 (przekład artykułu D. Abramowicz z „Dziennika Bałtyckiego”); nr 20 (2016), s. 10–11 (relacja G. Borchers i tekst tablicy); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; „Berenter Kreisbote” nr 5 (2003), s. 10; G. Borchers, „Schöneck macht sich — oder will sich aufmachen!”, „Berenter Kreisbote” nr 17 (2013), s. 17–18 (za „Dziennikiem Bałtyckim” z 19 sierpnia 2013 roku i „Dziennikiem Kociewskim” z 23 sierpnia 2013 roku).