Skórcz — dawny kościół ewangelicki

Kościół ewangelicki w Skórczu (po niemiecku Skurz), na Kociewiu, w powiecie starogardzkim, zbudowano w latach 1851–1852 dla parafii utworzonej w 1846 roku. Nie figuruje dziś ani w rejestrze zabytków, ani w gminnej ewidencji zabytków miasta. Na mapie topograficznej z 1910 roku stoi około 350 metrów na wschód-północny wschód od kościoła katolickiego pod wezwaniem Wszystkich Świętych, w okolicy dzisiejszych ulic Wysokiej i Norwida.

Według strony internetowej miasta kościół zburzono w marcu 1945 roku, gdy Armia Czerwona zajmowała Skórcz; innego świadectwa jego losu nie znaleziono.

W 1820 roku urzędowy opis rejencji gdańskiej naliczył w Skórczu 11 luteranów wśród 553 mieszkańców. Według Agathona Harnocha już w 1833 roku superintendent ze Starogardu, do którego należał wtedy Skórcz, wystąpił z myślą o utworzeniu osobnej parafii dla Skórcza i okolicy i odprawiał w tutejszej szkole regularne nabożeństwa. Karl Zimmermann pisze o 300 ewangelikach z trzech miejscowości: Skórcza, Wielbrandowa i Wolentalu. Gmina liczyła niewielu gospodarzy mających po trzy albo cztery łany ziemi; większość jej członków stanowili ubodzy rzemieślnicy i wyrobnicy.

🟡 Według materiałów do słownika pastorów staropruskich Johann Carl Christian Kriese, od 1821 roku pastor w Starogardzie, został superintendentem nowo utworzonej diecezji starogardzkiej dopiero 10 czerwca 1834 roku.

Parafię utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku. Wsie, które do niej weszły, należały wcześniej do parafii w Nowem, Gniewie, Starogardzie i Borzechowie. Pierwszym duchownym był od 28 lutego 1847 roku kandydat Gustav Wilhelm Theodor Kriese, syn pastora ze Starogardu, ordynowany w tym samym roku dla tej parafii. Mieszkał w małej, nędznej chałupie, a nabożeństwa odprawiał w izbie szkolnej. Zmarł w Skórczu 21 sierpnia 1849 roku i poświęcenia kościoła nie doczekał. Ostatecznie parafię ustanowiono dekretem z 9 października 1855 roku i planem uposażenia z 28 grudnia 1857 roku. Król Fryderyk Wilhelm IV przyznał na uposażenie parafii 3000 talarów. Patronem kościoła był król; tak podaje jeszcze almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku.

Według Harnocha gdańskie Towarzystwo Gustawa Adolfa kupiło 67 mórg ziemi plebańskiej oraz 2 morgi pod kościół i zabudowania plebanii, a kościół zbudowało z własnych środków. Zimmermann podaje więcej szczegółów. Grunt pod kościół gmina zyskała dzięki hojnemu darowi pana Basendta z Gdańska, a gdańskie towarzystwo zabezpieczyło tę własność; dało też łan ziemi na uposażenie parafii i 1050 talarów na budowę kościoła. Główny związek Towarzystwa w Królewcu wyłożył łącznie 2190 talarów, 16 srebrnych groszy i 8 fenigów, z pomocą zarządu centralnego i związków z Berlina, Prenzlau, Halle, Lipska, Frankfurtu nad Menem, Rudolstadt i Tarnowskich Gór. Dary osób prywatnych wyniosły 1448 talarów i 25 srebrnych groszy.

Według Zimmermanna Skórcz był pierwszą miejscowością w Prusach Zachodnich, której Towarzystwo przyszło z taką pomocą.

Kamień węgielny położono 29 kwietnia 1851 roku, wiechę zawieszono 24 czerwca tego roku, a w dzień Wniebowstąpienia, 20 maja 1852 roku, gotowy kościół poświęcił generalny superintendent doktor Sartorius. Sprawozdanie przytoczone przez Zimmermanna podaje, że do najbliższego kościoła ewangelickiego było stąd co najmniej trzy mile. Harnoch opisuje kościół jako budowlę szkieletową z murowaną apsydą. Piotr Birecki zalicza go do kościołów szachulcowych, które nie zostały przebudowane, i podaje, że w 1865 roku dostawiono do niego od zachodu wieżę; według Harnocha była murowana i miała zegar. Rycina „Kirche und Pfarrhaus” w księdze Zimmermanna, wykonana jeszcze przed budową wieży, pokazuje kościół z szachulcowym szczytem, ostrołukowymi oknami i sygnaturką na kalenicy, a na pierwszym planie dom, płot z bramą i rzędy drzew.

Królewiecki związek zbudował też murowaną plebanię, bo przy grzybie domowym, który panował w Prusach Zachodnich, każdy inny sposób budowy był na dłuższą metę niepewny; kosztowała 1021 talarów i 20 srebrnych groszy.

Ten sam związek kupił organy za 679 talarów, dwa dzwony za 228 talarów i 15 srebrnych groszy, żyrandol za 61 talarów, ołtarz do zakrystii za 12 talarów oraz krucyfiksy na ołtarz w kościele i w zakrystii za 25 talarów. Wśród ofiarodawców był pewien Sas, który na zgromadzeniu Towarzystwa w Hamburgu dał talara na pierwszy dzwon w Prusach Zachodnich. Harnoch wymienia dwa dzwony i organy o trzynastu głosach.

🟡 Krucyfiks w zakrystii był według Harnocha darem gminy ewangelickiej w Tarnowskich Górach na Górnym Śląsku. Piotr Birecki pisze o krucyfiksie przekazanym przez parafię „w Tarnowcu z Górnego Śląska” i ustawionym na mensie ołtarza. Zimmermann podaje, że krucyfiksy kupił związek królewiecki, a związek tarnogórski wpłacił do jego kasy 5 talarów.

Około 1890 roku nabożeństwa odprawiano po niemiecku. W ciągu roku parafia notowała 57 chrztów, 27 konfirmacji, 11 ślubów i 41 pogrzebów, a do komunii przystąpiło 788 osób. Liczyła wtedy 1376 dusz i miała dwanaście cmentarzy. Pastor otrzymywał 3164 marki, w tym 660 marek odsetek, 1052 marki opłat za posługi i 632 marki dziesięciny osobistej. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1897 roku liczy 1092 dusze, z tego 414 w samym Skórczu, i sześciu nauczycieli ewangelickich w pięciu szkołach. Almanach z 1913 roku liczy 1288 dusz, z tego 515 w Skórczu razem z dwiema sąsiednimi osadami, w tym z Ryzowiem, oraz jedenastu nauczycieli w dziesięciu szkołach. Spisy powszechne naliczyły w gminie Skórcz 376 ewangelików na 2016 mieszkańców w 1885 roku i 435 ewangelików w 1905 roku.

Spis z 1910 roku wykazał 515 ewangelików mówiących po niemiecku.

Księgi metrykalne parafii, czyli księgi chrztów, ślubów, zgonów, komunikantów i konfirmacji, prowadzono od 1847 roku. Duplikaty ksiąg chrztów, ślubów i zgonów z lat 1847–1874 przechowywał sąd obwodowy w Starogardzie.

Po Kriesem parafią zarządzał od 1850 roku Hermann Friedrich Blindow, który ostatni chrzest w Skórczu odprawił 2 czerwca 1867 roku i przeszedł do St. Lorenz w Prusach Wschodnich. Pastorami byli potem Hermann Gottlob Wilhelm Johannes Jackstein od 1867 roku (zmarł w Skórczu 13 lipca 1879 roku), Friedrich Wilhelm Karl Kuntze w latach 1880–1895, Johannes August Martin Erdmann od 1896 roku do końca 1912 roku, Alfred Franz Karl Halling od 1 kwietnia 1913 do 1 listopada 1919 roku i Helmuth Richard Boeckler, ordynowany 4 października 1919 roku i jeszcze w tym samym roku powołany do Skórcza. W okresie międzywojennym parafia należała do diecezji tczewsko-starogardzkiej. Albert Reinhold Pahl objął ją w 1930 roku, 1 lipca 1941 roku przeszedł w stan spoczynku i zmarł w Skórczu 27 grudnia 1941 roku.

W Skórczu urodzili się dwaj późniejsi pastorzy: Otto Franz Weick (1893), syn gospodarza, i Helmut Müller (1909), pastor w Nowych Polaszkach (Neupaleschken), który poległ na froncie wschodnim 9 marca 1943 roku.

🟡 Według materiałów do słownika pastorów staropruskich Boeckler przeszedł do Grupy w powiecie świeckim dopiero w 1933 roku, a Pahl był pastorem w Skórczu już od 1930 roku, więc ich lata w tej parafii częściowo się pokrywają.

🟡 Wcześniejsze dzieje luteranizmu w Skórczu dotyczą innego budynku, średniowiecznego kościoła parafialnego, dziś katolickiego kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych, a źródła opowiadają je różnie. Piotr Birecki pisze, że starosta Adam Walewski wspierał Reformację tak usilnie, że w starostwie osieckim kościoły w Barłożnie, Grabowie i Skórczu przeszły w ręce luteranów około 1565 roku, a kaplica w Osieku około 1575 roku; kolejny starosta, kalwinista Marcin de Berzewiczy, jeszcze umocnił pozycję nowego wyznania. Opracowanie map województwa pomorskiego z 1955 roku wymienia Skórcz z należącą doń kaplicą w Osieku wśród kościołów objętych przez protestantów.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego zapisała, że kościół od piętnastu lat był sprofanowany: jeden z ostatnich plebanów katolickich, Maciej, był więziony za to, że udzielał komunii pod dwiema postaciami na sposób luterański, a po jego śmierci pewien duchowny luterański przez dwanaście lat psuł kościół swoją nauką. Strona internetowa miasta podaje, że pod koniec XVI wieku starosta Barzewicz doprowadził do przejęcia kościoła przez ewangelików na ponad 30 lat, a strona parafii katolickiej, że luteranie przejęli go w 1581 roku na 15 lat i oddali katolikom za sprawą biskupa Rozrażewskiego.

Armia Czerwona zajęła Skórcz 4 marca 1945 roku. Strona internetowa miasta podaje, że podczas tych walk zniszczono część miasta, burząc między innymi kościół ewangelicki i uszkadzając wieżę kościoła katolickiego; zniszczenie wieży kościoła katolickiego w marcu 1945 roku podaje też strona parafii Wszystkich Świętych. O losie kościoła ewangelickiego nie pisze żadne inne z przejrzanych źródeł. W miejscu, gdzie mapa z 1910 roku pokazuje kościół, stoją dziś budynki przy ulicach Wysokiej i Norwida. Dzieje gminy opisała I. Pawłowska w „Monografii gminy ewangelickiej w Skórczu” (Skórcz 2007).

Cmentarz ewangelicki Skórcza leżał na Ryzowiu i ma w atlasie osobny wpis.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 460–461; K. Zimmermann (red.), „Die Bauten des Gustav-Adolf-Vereins in Bild und Geschichte”, t. I, Darmstadt 1860, s. 460–464; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 110, 170, 205; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Gdańsk 1908, s. 12; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 51; almanach Prus Zachodnich 1913 (Sonderschrift 59), s. 45; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19); Topographisch-statistische Übersicht des Regierungsbezirks Danzig, Danzig 1820, s. 70–71; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen 1885 i 1905, Gemeindelexikon für den Regierungsbezirk Danzig 1910; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, Toruń 1955, s. 70; wizytacje biskupa Hieronima Rozrażewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. 2, s. 319; M. Kubicki, „Okupacja niemiecka w powiecie starogardzkim 1939–1945”, praca doktorska, Gdańsk 2022, s. 388; mapa topograficzna 1:25 000, arkusze 2177 Bobau i 2277 Skurz, 1910; strony internetowe miasta Skórcz i parafii Wszystkich Świętych w Skórczu.