Skórowo — dawny kościół ewangelicki (Schurow)

Kościół w Skórowie, wzniesiony w 1859 roku na miejscu starszego, jest dziś katolicką świątynią parafialną. Z dawnego cmentarza wokół niego zostały graniczne nasadzenia klonów i kasztanów, dwa okazałe żywotniki, niewielka ceglana furta od północy oraz fragmenty płyt nagrobnych i pomników wmurowane w ogrodzenie.

Skórowo, po niemiecku Schurow, było wsią kościelną oraz siedzibą gminy i urzędu stanu cywilnego w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Parafia obejmowała Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Groß Runow, Karlshöhe, Darsow wraz z Laaske i Schidlitz, Langeböse oraz Bonkow, a w Langeböse stał kościół pomocniczy. Kościół ewangelicki w Skórowie wzmiankowano w wizytacji z 1590 roku — 16 lipca tego roku książęcy wizytatorzy generalni ze Szczecina, superintendent Johannes Cogeler, Jakob Faber i radca dworski Johann Grimm, sporządzili tutejszą matrykułę kościelną. Urzędował wtedy Swantes Medonca, zwany też Hilariusem, ordynowany w 1564 roku przez Jakoba Hogensee. Organy pochodzą ze starego kościoła świętego Piotra w Słupsku; Böttger przypuszczał, że wykonano je pod koniec XVIII wieku, a księgi metrykalne prowadzono od 1654 roku.

Paul Schipper starszy, syn proboszcza z Kwakowa, skarżył się, że nie ma kościelnego i musi sam wykonywać jego pracę, dlatego domagał się należnych kościelnemu opłat, których mu jednak odmówiono; odszedł stąd w 1622 roku. Jego syn Paul, proboszcz w latach 1623–1652, popadł w poważny spór z patronem i właścicielem dóbr skórowskich Martenem Wobeserem. W nocy z 25 na 26 października 1711 roku nagły, gwałtowny pożar w dwie godziny obrócił w popiół plebanię wraz ze stodołą i stajniami. Wizytację przeprowadził tu 1 listopada 1727 roku generalny superintendent Bollhagen.

W 1784 roku Skórowo liczyło 21 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, pod patronatem właścicieli Skórowa i Pogorzelic; należały do niego między innymi Darżewo, Runowo, Żychlin, folwark Potęgowo, Pogorzelice i leśniczówka Wusette.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Skórowie, po niemiecku Schurow, pastorami byli dalej: Georg Klein z Węgier (1653–1671), Joachim Ritter ze Słupska (od 1672 roku), Daniel Litzkow z Bytowa (1689–1711), Tobias Constantin Heineccius (1712–1720), Immanuel Grünenberg (1722–1725), Johann Jakob Gregorovius (1726–1754), Michael Jakob Diestel (1755–1786), Georg Bogislav Gottel (1787–1797), Peter Fiddichow (1797–1808), Carl Gottlieb Selig (1809–1823), Otto Wilde (1823–1826), August Eichmann (1828–1863), Albert Sellentin (1863–1874), Albrecht Giese (1874–1881) i Johannes Farne (1882–1909). Pod koniec października 1909 roku, w ostatnim roku jego urzędowania, król nadał pastorowi Johannesowi Farnemu ze Skórowa Order Czerwonego Orła czwartej klasy. Ostatni duchowny odnotowany w wykazie Ernsta Müllera z 1912 roku, Justus Heinrich Theodor Beyer, objął parafię w 1909 roku.

Beyer urodził się 21 kwietnia 1880 roku w Ranchi w Indiach, gdzie jego ojciec był wówczas misjonarzem. Latem 1912 roku patronat, von Normann ze Skórowa, dał w „Der Reichsbote” ogłoszenie, że probostwo w Skórowie, z dwoma kościołami i około 2500 duszami, zwolni się w połowie września; zgłaszać się mieli kandydaci „pozytywni”, czyli z konserwatywnego kierunku w Kościele.

W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Kościół w Skórowie wymieniano około 1778 roku wśród tych, w których głoszono po kaszubsku. W nabożeństwach kaszubszczyzna zanikła tu około 1795 roku, a sto lat później nie pamiętano o tym we wsi zupełnie. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku.

Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, podaje, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3170 dusz, gminę kościelną w Langeböse, oddaloną o 8 kilometrów, i kaplicę w Groß Runow, oddaloną o 5 kilometrów. Patronat sprawowali właściciel majątku von Massow z Langeböse i osadnicy ze Schurow, a pastorem był od 16 stycznia 1913 roku Erich Backe. Do 1945 roku świątynia należała do Kościoła Ewangelickiego Unii Staropruskiej; parafia w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto liczyła w 1940 roku 3816 wiernych, a ostatnim pastorem był Heinz Suhr.

W 1939 roku wieś miała 474 mieszkańców; 9 marca 1945 roku zajęły ją wojska sowieckie, ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejął i rekonsekrował Kościół rzymskokatolicki. Według Jana Wilda w Skórowie działał po wojnie niemiecki zbór ewangelicki: jego młodzież konfirmowano w Niedzielę Palmową 1951 roku w Damnie („Informator Parafialny” nr 4 (257)/2024, s. 13), a w okresie, gdy ewangelicy w Słupsku odzyskiwali kościół przy ulicy Niedziałkowskiego (decyzję o jego przekazaniu podjęto 16 marca 1954 roku), zbór liczył 710 członków (nr 2 (232)/2022, s. 14).

Organy przeniesione z dawnego kościoła świętego Piotra w Słupsku mają niewielką, prostą szafę z arabeskami nad piszczałkami i trzema figurami w zwieńczeniu.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że jest to kościół parafialny pod wezwaniem świętego Stanisława Biskupa i Męczennika, a parafię erygowano w 1971 roku, przy czym władze państwowe zatwierdziły ją w sierpniu 1973 roku. Dekret erekcji parafii nosi datę 28 sierpnia 1973 roku.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1654 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Strona diecezji pelplińskiej podaje erekcję parafii w 1971 roku, a dekret erekcji nosi datę 28 sierpnia 1973 roku.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 513–515; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 30; Skórowo — Wikipedia; pkt.pl — Skórowo; Skórowo — Wikipedia (EN); Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002–1003; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1974, nr 4, s. 102–103; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 180; „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 29 października 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 sierpnia 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 2 (232)/2022, s. 14; nr 4 (257)/2024, s. 13; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.