Skrzeszewo (gmina Żukowo) — cmentarz ewangelicki

Skrzeszewo, po niemiecku Krissau, leży w gminie Żukowo; przed 1945 rokiem należało do powiatu kartuskiego. Leksykon Meyersa notuje tu wieś z majątkiem i 783 mieszkańców, z urzędem stanu cywilnego i obwodem urzędowym w Przyjaźni oraz sądem w Kartuzach. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii w Przyjaźni; katolicy — do parafii w Żukowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Skrzeszewo (Krissau) miało przywilej z 1349 roku z tak zwanym małym sądem; były to dobra rycerskie na prawie magdeburskim, które kupił Heinrich Scholtz. W 1454 roku pan Nicolaus von Krissau posłował do Gdańska z polecenia polskiego wodza spod Chojnic. Według pruskich ksiąg hipotecznych jedna część Skrzeszewa należała do Ignacego Schur-Lipińskiego, od 1710 roku do Michała Wyczechowskiego, potem do jego syna Józefa — w wykazie wasali z lat 1774–1775 33-letniego, mieszkającego we wsi. W skład dóbr Przyjaźni wchodziła druga część Skrzeszewa, później zwana Adlig Krissau: należała do Goltzów, od 1779 roku do Mitzlów i od 1820 roku do Georga von Kleista. Około 1820 roku Georg von Kleist, właściciel dóbr w Przyjaźni, nabył tutejsze folwarki i sprowadził grupę osadników ewangelickich.

Według Słownika geograficznego w 1869 roku Skrzeszewo Szlacheckie miało 439 mieszkańców w 41 domach — 281 katolików i 158 ewangelików — a w 1885 roku 463 mieszkańców. Cała gmina, złożona ze Skrzeszewa Szlacheckiego i Królewskiego oraz Krowiej Łąki, liczyła w spisie z 1885 roku 734 osoby, w tym 154 ewangelików i 580 katolików. W spisie z 1910 roku na 783 mieszkańców niemiecki jako mowę ojczystą podało 95 osób — 80 ewangelików i piętnastu katolików. Kaszubski podało 687 osób, niemal wyłącznie katolików, polski — jedna osoba. W spisach z 1 grudnia 1885 i 1 grudnia 1910 roku ewangelicy podlegali parafii w Przyjaźni, a katolicy parafii w Żukowie.

Obok części należącej do dóbr Kleistów w Przyjaźni istniał w Skrzeszewie osobny majątek, w 1891 roku Marii von Sychowskiej (417 hektarów). W 1903 roku majątek należał do Paula von Sychowskiego, a w latach 1909–1912 do wdowy Emmy von Sychowskiej. W 1928 roku obok Anny von Kleist ziemię w Skrzeszewie mieli Emma i Paweł Sychowscy. W 1926 roku folwark Skrzeszewo wpisano razem z Przyjaźnią do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej w Skrzeszewie; jest tu cmentarz. Założono go w drugiej połowie XIX wieku; leży na działkach 335, 336 i 628. Agathon Harnoch wymienia w 1890 roku Skrzeszewo (Krissau) wśród siedmiu miejscowości parafii w Przyjaźni, w których były cmentarze ewangelickie. Dziś służy jako cmentarz parafialny rzymskokatolicki i figuruje w gminnej ewidencji zabytków. W planie miejscowym z 2006 roku cmentarz objęto ochroną; jego karta ewidencyjna pochodzi z 2015 roku. Tę samą nazwę nosi wieś Skrzeszewo koło Załakowa w gminie Sierakowice; opisywany cmentarz leży w Skrzeszewie w gminie Żukowo.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przyjaźń (Rheinfeld) i podaje tu 80 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50–51, poz. 50; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 47; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Skrzeszewo”; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; gminna ewidencja zabytków gminy Żukowo — karta adresowa Skrzeszewa (2015); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 665 (s. 26), nr 1448 (s. 153), nr 1479 (s. 163–164); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 114, pozycja 200; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 55, 60, 107; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 24; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 30; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 46; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1211; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.