Śliwice — dawny kościół ewangelicki (ruina)

Dawny kościół ewangelicki w Śliwicach stoi na południowym skraju wsi, pod adresem ulica księdza Sychowskiego 48, obok cmentarza ewangelickiego, który ma w atlasie osobny wpis. Dziś jest ruiną. Kościół katolicki pod wezwaniem świętej Katarzyny, będący kościołem parafialnym, stoi przy tej samej ulicy.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Groß Schliwitz jako wieś. Notował tu 145 domów mieszkalnych i 985 mieszkańców, w tym 48 ewangelików, 891 katolików i 46 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii w Tucholi; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono w Śliwicach 68 ewangelików wśród 1246 mieszkańców.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego odnotował, że w 1887 roku odprawiono tu pierwsze nabożeństwo ewangelickie, w budynku szkolnym, i że gmina ma pastora, ale nie ma kościoła. Dokument o utworzeniu parafii podpisały w 1887 roku konsystorz w Gdańsku (20 kwietnia) oraz rejencje w Kwidzynie (3 maja) i w Gdańsku (16 maja), a ogłosił go urzędowy dziennik rejencji kwidzyńskiej. Nową parafię złożono z ewangelików wyłączonych z pięciu dotychczasowych: Osia, Tucholi, Mokrego, Borzechowa i Skórcza. Śliwice i Śliwiczki należały wcześniej do parafii w Tucholi. Siedzibę parafii dokument pozostawiał do osobnego ustalenia, a tymczasem nazwał ją od Lińska i Śliwic — stąd tytuł akt jej powstania: „Die Gründung des evangelischen Kirchspiels Linsk-Gross Schliewitz”. Śluby zapisywano w jej księgach od 1887 roku, chrzty, zgony i konfirmacje od 1888, a rejestry komunikantów od 1894 roku.

Parafia należała do diecezji chojnickiej.

Rozporządzeniem z 22 maja 1886 roku, ogłoszonym w „Amtliche Mittheilungen” (nr 7, s. 61), konsystorz zarządził jednorazową kolektę we wszystkich kościołach ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich na budowę kościoła dla parafii Linsk-Gr. Schliewitz, którą miano utworzyć z pogranicznych części parafii w Osiu, Tucholi, Mokrem (Mockrau), Borzechowie i Skórczu (Skurz); zbiórkę zatwierdziła 15 kwietnia 1886 roku Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna. Kolektę miano zebrać w jedną z niedziel trzeciego kwartału; pieniądze należało do 15 października przekazać superintendentom, a ci do 1 listopada mieli je przesłać pastorowi Langemu w Osiu, który prowadził sprawy tworzonej parafii.

Konsystorz pisał, że ewangelicy żyją tu pośrodku Borów Tucholskich, w jednej z najuboższych okolic obu prowincji, rozproszeni wśród znacznie liczniejszej katolickiej ludności polskiej, niekiedy do trzech i pół mili od swoich kościołów, a utworzenie parafii podjęto dopiero teraz z powodu braku teologów.

Kościół zbudowano w latach 1892–1893: kamień węgielny położono 22 marca 1892 roku, a poświęcenie odbyło się 22 marca 1893 roku. Projekt sprawdził 17 czerwca 1890 roku radca budowlany rejencji Bergmann, budowę prowadził mistrz budowlany Zeidler ze Starogardu Gdańskiego. Kosztorys opiewał na 35 749 marek, a budowa kosztowała 35 500 marek. Złożyły się na nią gmina (6000 marek), Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna w Berlinie (4000 marek), Towarzystwo Gustawa Adolfa i ministerstwo. Już we wrześniu 1889 roku sprawozdanie z obrad Towarzystwa Gustawa Adolfa wymieniało Śliwice wśród gmin z Prus Zachodnich szczególnie polecanych do wsparcia. Piotr Birecki pisze o niewielkiej budowli o „niezwykle zwartych proporcjach”, przeznaczonej dla 600 parafian, z 300 miejscami siedzącymi.

Według tego samego autora budynek powstał najpierw jako kaplica bez wieży, a kościół miał wieżę wysokości 30 metrów; w źródłach nie znaleziono, kiedy ją wzniesiono i kiedy ją utracono. Dziś wieży nie ma.

Wyposażenie opisuje księga inwentarzowa parafii. Organy zbudowała w 1890 roku firma Gesell z Poczdamu; kupili je przyjaciele gminy w Berlinie i przywieźli do Śliwic, a w 1893 roku wypróbował je profesor Scholz. Dębową chrzcielnicę podarowało lipskie Towarzystwo Gustawa Adolfa. W oknie prezbiterium umieszczono witraż z wizerunkiem Chrystusa, wykonany przez gdańską firmę Sablewskiego. Dwa dzwony, o dźwiękach c i d, kupiono w 1892 roku w Bochum, z inicjatywy Komisji Osiedleńczej; poświęcił je pastor Neumann.

Poświęcenie 22 marca 1893 roku przypadło w urodziny cesarza Wilhelma I, a kościół nazwano imieniem Gustawa Adolfa (Gustav-Adolf-Kirche). „Der Reichsbote” pisał, że gmina żyje „w osamotnionej diasporze Borów Tucholskich” i że przeważnie polskie i katolickie Śliwice nigdy dotąd nie widziały tylu niemieckich ewangelików. Konsystorz reprezentowali prezydent konsystorza Meyer i radca konsystorski Koch z Gdańska, Naczelną Radę Kościelną — nadradca konsystorski Doeblin, Towarzystwo Gustawa Adolfa — profesor Scholz z Berlina, a władze państwowe — landrat von Glasenapp; przybyło też kilku superintendentów i wielu duchownych. Aktu poświęcenia dokonał zastępujący generalnego superintendenta radca konsystorski Koch, który oparł swoje przemówienie na Psalmie 65; liturgię odprawił superintendent Rübsamen z Mockrau, a kazanie na podstawie Psalmu 50,15 wygłosił miejscowy pastor Neumann.

Scholz przekazał gminie w imieniu jej przyjaciół z Berlina nowe organy, a modlitwę końcową odmówił i błogosławieństwa udzielił Doeblin. Powszechnie wyrażano życzenie, by zaradzić „naprawdę smutnym” warunkom mieszkaniowym pastora i by obok kościoła stanęła wkrótce plebania.

W 1913 roku parafia liczyła około 740 dusz. Pastor Ernst Emil Karl Horn przeszedł wtedy do Borzechowa, a urzędowy dziennik konsystorza ogłosił, że stanowisko w tej niepodlegającej patronatowi gminie zostanie obsadzone od 1 listopada; pastor miał do dyspozycji mieszkanie służbowe. Na początku 1914 roku powołano tu Rudolfa Rötgera, dotąd pastora w Hermannsacker koło Buchholz w górach Harzu.

Według Katolickiej Agencji Informacyjnej w 1931 roku do parafii należało 145 osób, a po drugiej wojnie światowej budynek przejęła miejscowa Gminna Spółdzielnia. Według Łukasza Piesika, który zgłosił to miejsce do atlasu i wskazał jego położenie, budynek przez wiele lat służył miejscowej Gminnej Spółdzielni za magazyn mąki. Wojewódzka ewidencja zabytków ujmuje go jako „kościół ewangelicki, obecnie magazyn GS” i datuje na 1887 rok.

W 2024 roku budynek wystawiono na sprzedaż; agencja pisała wtedy, że nie jest ogrzewany i wymaga remontu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 154 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 739 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Heinrich Rudolf Otto Neumann (1891), Albert Walter Alexander von Schaewen (1896–1899), Hermann Carl Ernst Freytag (1900), Ernst Emil Karl Horn (1903), Rudolf Rötger (1914), Ernst Friedrich Karl Lünse (1919). „Der Reichsbote” zanotował powołanie kandydata von Schaewena na pastora w Śliwicach już pod koniec sierpnia 1895 roku. W grudniu 1899 roku „Tägliche Rundschau” ogłosiła, że stanowisko z dochodem 1800 marek jest wolne, a zgłoszenia przyjmuje rada kościelna gminy. W lutym 1920 roku „Der Reichsbote” podał w wiadomościach personalnych, że pastora „Limse” z Nakel powołano na pastora w Śliwicach.

Źródła: P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 45, 142, 216, 228, 240, 252; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, hasło „Śliwice”; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 10, i 1914, nr 1; zgłoszenie i relacja Łukasza Piesika, październik 2026 roku; „Amts-Blatt der Königlichen Regierung zu Marienwerder”, 1887, s. 202; wojewódzka ewidencja zabytków, powiat tucholski, gmina Śliwice, poz. 216; Katolicka Agencja Informacyjna, „Kościół poewangelicki w Śliwicach wystawiony na sprzedaż”, 14 lutego 2024 roku; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 48–49; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 60; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 520; t. 3, s. 836; t. 4, s. 1113, 1266; t. 5, s. 1495; t. 6, s. 1563; „Der Reichsbote” (Berlin), 7 września 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 kwietnia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 29 sierpnia 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 24 grudnia 1899 roku, s. 19 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 7, s. 61 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Der Reichsbote” (Berlin), 5 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).