Słonowice — kościół ewangelicki (Groß Schlönwitz)

Kościół w Słonowicach, po niemiecku Groß Schlönwitz, stoi w centrum wsi. Najstarsza jest wieża: rejestr zabytków województwa pomorskiego datuje ją na XIV wiek, Ludwig Böttger przypuszczał, że pochodzi z XV, a Ruthger von Blumenthal wywodził pierwotną budowlę z XIII–XIV stulecia. Pozostałą część świątyni wzniesiono po 1892 roku, kiedy rozebrano średniowieczny korpus. Budowla ma jedną nawę, od zachodu wyższą wieżę, od wschodu prostokątne prezbiterium z zakrystią przy ścianie północnej; wymurowano ją z cegły na kamiennych fundamentach. W rejestrze figuruje jako kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki, pod numerami A-564 z 15 lutego 1966 roku i A-403 z 12 lipca 2007 roku.

Parafia luterańska wywodziła się z czasów Reformacji — powstała na mocy uchwał sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku. Podlegała superintendenturze w Sławnie, a patronat sprawowali kolejni właściciele majątków Słonowice i Dobrzęcino, między innymi rody von Below i von Blumenthal. Do parafii należały Słonowice, Słonowiczki, Dobrzęcino, Komorczyn z Głuszynem i Rączynem, Runowo Sławieńskie oraz Wrząca z Wrząckim, Zbyszewem i Sternkrugiem. Przed pierwszą wojną światową pastorem w Słonowicach był Witte.

We wrześniu 1910 roku Niemiecki Dzień Pastorów (Deutscher Pfarrertag) przyjął rezolucję zgłoszoną przez referenta von Lübkego i pastora Wittego ze Słonowic: zalecała ona wszystkim pastorom wspieranie wiejskiej opieki społecznej i pielęgnowanie dziedzictwa stron rodzinnych, a pielęgnowanie życia religijnego „w kształcie bliskim stronom rodzinnym i ludowi” uznawała za zadanie każdego pastora, a podjęcie tego tematu na uniwersytetach, w seminariach duchownych (Predigerseminar) i na kursach teologicznych — za pilnie pożądane.

W 1924 roku skupiała 2378 ewangelików, w 1932 — 2454; przy parafii działała orkiestra puzonistów. W 1932 roku pastorem był Franz Jeroschewitz, a patronami z równym prawem wyboru i głosu byli właściciel majątku profesor von Blumenthal oraz pani von Wolzogen z Dubberzin (Dobrzęcino).

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół parafialny (macierzysty) w Słonowicach, po niemiecku Schlönwitz, należał do synodu sławieńskiego, a przypisane były do niego między innymi Ścięgnica, po niemiecku Ziegnitz, Bzowo (Besow), Kczewo (Egsow) i Kummerzin.

Ołtarz w Słonowicach, po niemiecku Schlönwitz, miał murowany stół i nastawę z kolumnami oplecionymi wiciami; w części środkowej umieszczono płaskorzeźbę ofiarowania Izaaka, w zwieńczeniu Chrystusa między Marią i Janem oraz łotrami, całość wieńczyła postać triumfującego Zbawiciela, a w górnej części umieszczono płaskorzeźbę niebieskiego Jeruzalem. Böttger datował malowany ołtarz na koniec XVI wieku i uznał go — mimo nieporadnego, twardego wykonania — za dzieło oryginalne i warte zachowania. Ambonę Böttger uznał za rówieśną ołtarzowi, czyli z końca XVI wieku; wspiera się ona na figurze modlącego się anioła, a konsole kolumienek zdobią głowy lwów. Drewnianą chrzcielnicę Böttger również uważał za rówieśną ołtarzowi; jej belkowanie dźwiga sześć kolumn korynckich, a boki zdobi staranny ornament płaski.

W kościele przechowywano cynową misę chrzcielną z herbami Paula von Belowa i Barbary Marii von Krockow, pochodzącą — jak sądził Böttger — zapewne z XVII wieku.

Böttger opisał też osobliwą okrągłą drewnianą tarczę z napisem, pośrodku którego widniało imię „Titus Gübkius pastor ecclesie huius”, czyli pastora tutejszego kościoła. Na ścianie wisiało epitafium rotmistrza von Göppela z 1782 roku, wtedy mocno uszkodzone. W kruchcie wieżowej przechowywano dobrze zachowaną skrzynię kościelną z okuciami, przekazaną według napisu kościołowi w 1547 roku, choć Böttger sądził, że pochodzi ona z XVIII wieku. Z dwóch dzwonów jeden był w 1892 roku nowy, drugi zaś nosił gotycki napis „hilf maria. ista campana est fusa anno Domini millesimo tricentesimo xxx sexto”, czyli został odlany w 1336 roku.

We wnętrzu przetrwało wyposażenie: ambona z połowy XVII wieku z figurami czterech ewangelistów, chrzcielnica wsparta na rzeźbie Mojżesza z Dekalogiem, ufundowana w 1658 roku z okazji ślubu Paula von Belowa z Barbarą Marią von Krockow, granitowa kropielnica z przełomu XIII i XIV wieku oraz epitafium rodziny pastora Neumanna z 1766 roku. Epitafium odnaleziono w 2013 roku pod podłogą dawnej szkoły i po konserwacji zwrócono kościołowi. Druk „Informatora” ma przy chrzcielnicy omyłkę „von Grockow”, choć ten sam artykuł czterokrotnie pisze o tej rodzinie „v. Krockow”.

Według „Informatora” wieża miała pierwotnie dwa dzwony; jeden, prawdopodobnie czternastowieczny, zdjęto i przetopiono w czasie pierwszej wojny światowej.

W Słonowicach działało tajne seminarium duchowne (Predigerseminar) Kościoła Wyznającego (Bekennende Kirche). Po zamknięciu przez gestapo ośrodka w Finkenwalde pod Szczecinem wznowiło ono tu działalność jako tak zwany wikariat zbiorczy. Pracę na miejscu nadzorował Eberhard Bethge, a całością kierował pastor doktor Dietrich Bonhoeffer, który dzielił tydzień między Koszalin i Słonowice, gdzie urządził bibliotekę i biuro.

Zdewastowany w 1945 roku kościół w 1947 roku przejęli katolicy jako świątynię filialną parafii w Pałowie. Od 1963 roku był siedzibą samodzielnego wikariatu, a 3 maja 1976 roku erygowano tu rzymskokatolicką parafię pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki; w dekrecie parafia nosi nazwę Wrześnicy i wezwanie Matki Bożej Pocieszenia, a kościół w Słonowicach jest proparafialny. W 1939 roku Słonowice liczyły 404 mieszkańców; 31 marca 2025 roku sołectwo miało ich 134.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię poświęcono w 1947 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ambonę „Informator” datuje na połowę XVII wieku, a chrzcielnicę na 1658 rok; Böttger uważał obie za rówieśne ołtarzowi, czyli za dzieła z końca XVI wieku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. I, z. 3: „Der Kreis Schlawe”, Stettin 1892, s. 121, 122, 123; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Słonowice (województwo pomorskie) — Wikipedia; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 6–8 (271–273)/2025, s. 8–14; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1976, nr 6, s. 154–157; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 150–151; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 8 września 1910 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).