Słupsk — dawna kaplica luteranów separowanych (ob. cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła)

Cerkiew prawosławna Świętych Apostołów Piotra i Pawła przy ulicy Krasińskiego 5 w Słupsku, po niemiecku Stolp, powstała w 1898 roku jako kaplica luteranów separowanych — niewielkiego Kościoła, który w połowie dziewiętnastego wieku odłączył się od pomorskich staroluteranów.

Dzieje tej wspólnoty opisał Jan Wild. W 1850 roku zwolennicy Heinricha von Belowa i Karla Wolffa odłączyli się od Kościoła staroluterańskiego i ustalili porządek dla wspólnoty liczącej około półtora tysiąca wyznawców; jej urzędowa nazwa brzmi w przekładzie: Ewangelicko-Luterańska Separowana Gmina Kościelna. W 1861 roku należało do niej 2082 wiernych, z czego w samym Słupsku czterdziestu sześciu. Nabożeństwa odprawiano w mieście początkowo w prywatnych mieszkaniach, a od 1884 roku w osobnej kaplicy przy dzisiejszej ulicy Długosza 22. Znał ją Walther Bartholdy: w dziejach Słupska wydanych w 1910 roku zapisał, że kaplicę gminy separowanej przy Fruchtstraße oddano 10 sierpnia 1884 roku.

Słupski zbór uzyskał formalne podstawy w 1889 roku, a pod koniec stulecia miasto stało się głównym ośrodkiem całego ruchu, którego centrala mieściła się przedtem w Radosławiu (Coccejendorf) pod Sławnem. W listopadzie 1897 roku zapadła decyzja o budowie nowego, większego domu Bożego. Działkę przy Poetenstrasse odkupiono od państwa Voeltze, 4 marca 1898 roku pastor Friedrich Willer położył kamień węgielny, a 5 czerwca tego samego roku kaplicę poświęcono; robót nie przerwano mimo mrozów. Wild zwraca uwagę na nietypowe położenie budynku, wciśniętego między domy z tego samego czasu, i na skromność wykonania: gmina nie miała wielkich środków, stąd prosty projekt i tanie materiały. W tym samym opracowaniu zapisano, że dokumenty wymieniają obok kaplicy także budynek mieszkalny.

Friedrich Willer, pastor od 1890 roku, kierował słupską gminą do około 1935 roku. Po jego śmierci służbę pełnił duchowny z Kołobrzegu, W. Kapellusch, do wysiedlenia w 1945 roku. Ze wspomnień Joachima Schwarza, organisty tego zboru, wiadomo, że ksiądz Carl Sieg z Unichowa sprawował tu opiekę duszpasterską po marcu 1945 roku.

Wkrótce po wojnie kościół przy ówczesnej ulicy Poetów 5 zajęli prawosławni, którym przewodziła Anna Malinowska, późniejsza wieloletnia starosta i przewodnicząca rady parafialnej; nie dopuścili do rozgrabienia wyposażenia. Urzędowo przekazano im budynek 7 maja 1947 roku, dwa tygodnie przed erygowaniem parafii, a na własność — 19 marca 1974 roku, gdy ulica nosiła imię Świerczewskiego. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku nieruchomość przy ulicy Świerczewskiego 5, w wykazie opisaną jako plebania, przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych; według uchwały przejście własności stwierdzała decyzja właściwego wojewody, określająca osobę prawną, na której własność nieruchomość przechodziła (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, § 1–2 i wykaz, poz. 111).

Cerkiew poświęcono początkowo świętemu Mikołajowi; od około 1950 roku, jak przypuszcza Wild, nosi wezwanie apostołów Piotra i Pawła. Dnia 25 lutego 1994 roku konsekrował ją biskup Jeremiasz (Anchimiuk), ordynariusz diecezji wrocławsko-szczecińskiej.

Starsza kaplica przy ulicy Długosza i kościół Świętego Krzyża przy ulicy Słowackiego, zbudowany przez staroluteranów, to osobne budowle. Według Wojciecha Skóry jeszcze w 1947 roku nieliczni protestanci spotykali się w kościele przy ulicy Długosza (Fruchtstraße), mieszczącym do osiemdziesięciu osób, który dziś należy do Kościoła Zielonoświątkowego jako „Serce Miasta”. Jan Wild rozróżnia przy tej ulicy dwie budowle („Informator Parafialny” nr 4 (234)/2022, s. 15–16). W kaplicy gminy separowanej pod numerem 22, mieszczącej 60–80 osób, w latach 1947–1954 odprawiano nabożeństwa ewangelickie w języku niemieckim; po desakralizacji służyła jako magazyn sklepu meblowego, potem jako łaźnia miejska, a w 2022 roku prowadziło w niej warsztaty terapii zajęciowej słupskie koło Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną.

Kościół zielonoświątkowy „Serce Miasta” to według Wilda dawna kaplica Kościoła Apostolskiego z 1878 roku pod numerem 24.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Skóry świątynia przy ulicy Długosza, w której w 1947 roku spotykali się protestanci, należy dziś do Kościoła Zielonoświątkowego pod nazwą „Serce Miasta”; według Wilda „Serce Miasta” to budynek pod numerem 24, a niemieckie nabożeństwa w latach 1947–1954 odprawiano w kaplicy pod numerem 22.

Źródła: J. Wild, „Kaplica Ewangelicko-Luterańskiej Separowanej Gminy Kościelnej — cerkiew prawosławna”, w cyklu „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 3 (233) 2022; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910, s. 460; „Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Słupsku” — serwis cerkiew.pl (odczyt 13 października 2026 roku); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 159; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 4 (234)/2022, s. 15–16.