Słupsk — dawny kościół św. Piotra na Starym Mieście (ob. Najświętszego Serca Jezusowego)

Kościół Najświętszego Serca Jezusowego przy ulicy Armii Krajowej w Słupsku, po niemiecku Stolp, zbudowano w latach sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku jako ewangelicki kościół świętego Piotra (St. Petrikirche) — świątynię parafii Starego Miasta. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia go jako „kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa”, z datą 1865 i numerem A-1212 z 14 kwietnia 1989 roku.

Stoi na miejscu starszej budowli. Ludwig Böttger, opisując w 1894 roku zabytki powiatu słupskiego, nazwał dawny kościół świętego Piotra najstarszym miejscem kultu w mieście. Według jego zestawienia w 1281 roku kościół nadano klasztorowi w Białobokach (Belbuck); Walther Bartholdy podaje, że przed Reformacją była to świątynia Wendów, słowiańskich mieszkańców Starego Miasta. W 1364 roku wymieniony jest tutejszy pleban, Conradus Stednich, „plebanus in antiqua Stolp”. Budowla, pierwotnie gotycka z czternastego wieku, spłonęła od pioruna w 1616 roku — według Böttgera do samych murów — i w 1697 roku została rozbudowana. Ten sam rok pożaru podaje dr Paetow w wykładzie wygłoszonym w tym kościele i ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku; budowla wzniesiona po pożarze, murowana, ze szkarpami i drewnianą wieżyczką, była według niego skromna w porównaniu z kościołem Mariackim.

Sprawozdanie Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorskich z 1878 roku wymienia płócienną tablicę z napisem olejnym o powiększeniu i naprawie kościoła staromiejskiego w Słupsku w 1697 roku, którą generał von Reckow przekazał do zbiorów towarzystwa. Böttger opisuje jej zachodni szczyt zdobiony blendami i ukośne szkarpy na narożnikach.

Reformację wprowadzono w Słupsku, jak zapisał Böttger, w 1522 roku, i to — jego słowami — w sposób dość burzliwy. Ludwig Wilhelm Brüggemann w opisie Pomorza z 1784 roku wymienia „Petrikirche” z dwoma duchownymi w pierwszym okręgu synodu słupskiego. Według przytoczonej przez niego matrykuły z 7 lipca 1590 roku patronem był panujący, który obsadzał urząd pastora i diakona, a do parafii należały okoliczne wsie, między innymi Ritzow, Stantin i Lubuń (Labuhn). W grudniu 1873 roku król mianował pastora Carla Johannesa Kloßa ze Starego Miasta Słupska (Altstadt Stolp) superintendentem diecezji Altstadt Stolp. Pastorami pomocniczymi przy kościele świętego Piotra zostali w 1889 roku kandydat Cyrus, a w 1890 roku kandydat Hoffmeister.

W 1903 roku pastora Plathego od świętego Mikołaja w Cammin powołano na pastora przy kościele świętego Piotra, a w styczniu 1904 roku król mianował go, powołanego na pierwsze stanowisko przy tym kościele, superintendentem diecezji Stolp Altstadt. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Starego Miasta 8500 dusz i dwa stanowiska: pierwsze zajmował superintendent Otto Gehrke, drugie Wilhelm Kühl. Patronat był państwowy.

Ze starego kościoła przeszła do nowego chorągiewka z datami 1617, 1722 i 1784, umieszczona na wieży; dawne organy, z końca osiemnastego wieku, trafiły do kościoła w Skórowie (Schurow). Z dawnego wyposażenia Böttger wymienia dwie mosiężne misy z przedstawieniami figuralnymi, dwa mosiężne kinkiety i dzwon z 1812 roku.

Według Wojciecha Skóry parafia świętego Piotra, należąca do synodu Stolp-Altstadt, liczyła na początku lat trzydziestych XX wieku około 10 000 wiernych, także z podsłupskich wsi; dzieliła się na pierwszy urząd parafialny, kierowany przez superintendenta Gehrkego, i drugi, z pastorem Kühlem. Ostatnim nabożeństwem w kościele przed zajęciem miasta przez Armię Czerwoną była konfirmacja w niedzielę 4 marca 1945 roku — Gehrke wspominał później, że nigdy dotąd nie przeżywano tak głębokiego wzruszenia. Kilka dni później superintendent, zabrawszy najważniejsze dokumenty parafii, między innymi matrykułę z 1590 roku, uciekł z rodziną przez Ustkę statkiem do zachodnich Niemiec; zmarł w 1953 roku przy ołtarzu swojego kościoła. Kościół, położony w głębi prawobrzeżnej dzielnicy, w niewielkim stopniu dotkniętej pożarami, ucierpiał w 1945 roku najmniej ze słupskich świątyń.

Za zgodą sowieckiego komendanta Pietuchowa oślepiony na wojnie wikariusz Ernst Giese odprawił tu w Zielone Świątki 1945 roku pierwsze po zajęciu miasta nabożeństwo ewangelickie: kościół posprzątano, prezbiterium przystrojono bzem i majową zielenią, a pół godziny przed nabożeństwem po raz pierwszy od wielu tygodni zabrzmiały w Słupsku dzwony. W drugiej połowie 1945 roku Giese i Drescher spotykali się z wiernymi w kościele świętego Piotra dwa razy w miesiącu; za zgodą księdza Jana Ziei kościół był popołudniami do dyspozycji niemieckich ewangelików, jako jedyny w mieście. Nabożeństwa odprawiali tu także pastor Werner Lindenberg, który ostatnie kazanie wygłosił w adwencie 1945 roku, i pastor Heinrich Runkel z Bruskowa Wielkiego.

Zimą 1945/1946 roku z inicjatywy Giesego odnowiono ewangelicką radę parafialną, a na Boże Narodzenie Giese urządził w kościele jasełka, w których wierni niemieccy uczestniczyli tłumnie; rozpoczęte w 1946 roku wysiedlenia szybko położyły kres życiu tej wspólnoty.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy; według wykazu diecezji poświęcono ją 2 października 1945 roku. Według Eugeniusza Rydza katolicka parafia świętego Ottona, której proboszczem mianowano we wrześniu 1945 roku księdza Jana Zieję, przeniosła w 1947 roku swoją siedzibę do dawnego kościoła świętego Piotra, a po kilku miesiącach zmieniono jego wezwanie na Najświętszego Serca Jezusowego; parafia nosiła odtąd nazwę parafii świętego Ottona przy kościele Najświętszego Serca Jezusowego, a samo wezwanie Najświętszego Serca Jezusowego przyjęła 2 października 1991 roku.

Józef Szymański podaje, że 17 grudnia 1945 roku ksiądz Jan Zieja prosił o pozostawienie go przy kościele świętego Piotra, a w projekcie z 30 kwietnia 1947 roku, który przedłożył administratorowi apostolskiemu, zaproponował, że otrzyma samodzielną placówkę duszpasterską przy tym kościele; parafię świętego Ottona z kościołem parafialnym Najświętszego Serca Pana Jezusa powierzono według tego autora 15 października 1947 roku księdzu Henrykowi Hilchenowi.

Dziś jest kościołem parafialnym Najświętszego Serca Jezusowego. Rejestr zabytków wymienia jako kościół ewangelicko-augsburski „pw. św. Piotra” także kościół Świętego Krzyża przy ulicy Słowackiego 40, zbudowany przez staroluteranów.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1643 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rejestr zabytków i wykaz diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podają 1865, a strona parafii — że kościół oddano do użytku w 1869 roku, z dwustoma miejscami siedzącymi i wieżą wysoką na 48 metrów. Walther Bartholdy podaje dla nadania kościoła klasztorowi w Białobokach rok 1288. Liczbę wiernych na początku lat trzydziestych XX wieku źródła podają różnie: spis parafii pomorskich z 1932 roku — 8500 dusz, Wojciech Skóra — około 10 000. Wykaz diecezji podaje dla poświęcenia kościoła datę 2 października 1945 roku, a Eugeniusz Rydz pod tym samym dniem, ale w 1991 roku, notuje przyjęcie przez parafię wezwania Najświętszego Serca Jezusowego; nie wiadomo, czy to zbieżność, czy pomyłka wykazu. O początkach synodu Słupsk-Stare Miasto źródła mówią różnie: według F. W.

Papenfußa w latach 1750–1775 należały do niego parafie Stare Miasto, Kobylnica, Kwakowo, Sierakowo, Bruskowo, Możdżanowo i Pustamin; dr Paetow pisze, że w obecnym kształcie synod istniał dopiero od 1870 roku, a autor podpisany „P. Sch.” — że do końca XIX wieku istniał tylko jeden synod słupski, a synod Słupsk-Stare Miasto w obecnym kształcie ukształtował się podobno dopiero w 1878 roku.

Źródła: „Vierzigster Jahresbericht”, „Baltische Studien” AF 28 (1878), s. 145; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 30 i 93–97; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910, s. 91 i 477; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 902–905; „Słupsk, Najświętszego Serca Jezusowego” — wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Historia” — strona parafii Najświętszego Serca Jezusowego w Słupsku (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 169–170; „Berliner Börsen-Zeitung”, 25 grudnia 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 15 maja 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 15 października 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 13 grudnia 1903 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 21 stycznia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 133, 138–139, 146, 150, 154, 159; E. Rydz, „Rzymskokatolickie kościoły parafialne w przestrzeni sakralnej Słupska”, „Peregrinus Cracoviensis” 25, 2014, zeszyt 1, s. 10; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 407, 410, 413; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19; F. W. Papenfuß, „Die Seidenraupenzucht in der Synode Stolp-Altstadt 1750–1775”, „Ostpommersche Heimat” 1937, nr 18; P. Sch., „Die Stolpische Synode um 1710”, „Ostpommersche Heimat” 1937, nr 39.