Słupsk — cmentarz ewangelicki

Przy dawnym ewangelickim kościele zamkowym w Słupsku (Stolp) — znanym też jako kościół świętego Jana, dziś noszącym wezwanie świętego Jacka — leżał cmentarz przykościelny. Przed ołtarzem kościoła znajdowała się krypta grobowa dwojga książęcych osób — księżnej Anny de Croÿ i jej syna, księcia Ernesta Bogusława von Croÿ; w XVIII wieku na jej kamiennej płycie stał stół komunijny gminy reformowanej. Napis na epitafium księcia mówi, że został on tu pochowany w 1684 roku („Tumulatus hic anno MDCLXXXIV”). Böttger podaje, że przy ambonie wydobyto cynową trumnę księżnej Marii, małżonki Bogusława IX, którą następnie sprzedano.

Świątynię wzniesiono jako gotycką halę klasztoru dominikanów, ufundowanego w 1278 roku. Reformacja objęła księstwo pomorskie, a w 1534 roku klasztor uległ sekularyzacji. Zrujnowany kościół odbudowała później księżna Erdmuta, a na pamiątkę księcia Jana Fryderyka nadano mu wezwanie świętego Jana. Poświęcenia w 1602 roku dokonał generalny superintendent Faber; według Müllera od tego samego dnia urząd pierwszego duchownego nadwornego sprawował magister Daniel Rubenow — do 1636 roku. Filią kościoła zamkowego była Kobylnica (Kublitz), a patronat należał do władcy. Przez następne stulecia świątynię dzieliły dwie wspólnoty; według Böttgera reformowani otrzymali ją we współużytkowanie w 1603 roku.

Po śmierci duchownego zamkowego w 1668 roku urzędu nie obsadzono, ponieważ książę Ernest Bogusław von Croÿ przebywał w Królewcu; nabożeństwa odprawiali na przemian duchowni słupscy i okoliczni. Gdy książę zmarł w 1684 roku, elektor Fryderyk Wilhelm rozkazem z 1685 roku powierzył luterańskie nabożeństwo w kościele zamkowym Johannowi Drenckhanowi, proboszczowi w Kobylnicy. W tym samym czasie własnego duchownego otrzymała wspólnota ewangelicko-reformowana. Od 8 kwietnia 1685 roku obie wspólnoty odprawiały nabożeństwa na przemian. W opisie Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku zapisano, że w kościele zamkowym nabożeństwa odprawiała także miejscowa załoga wojskowa, a książę von Croÿ podarował świątyni organy.

W 1777 roku gruntownie naprawiono wąską, lecz dość wysoką wieżę z dwoma dzwonami, a w 1779 roku kościół otrzymał nowy dach i został pobielony wewnątrz i z zewnątrz. Reskryptem ministra z 30 stycznia 1837 roku gmina reformowana wystąpiła ze związku pomorskiego synodu reformowanego, a rozporządzeniem z 10 listopada 1839 roku posadę jej duchownego przyłączono do synodu Słupsk-Stare Miasto na czas, w którym jej pastor Adolf Siedler sprawował urząd superintendenta.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia przy tym kościele dwie gminy: gminę zamkową, z 7000 dusz i gminą kościelną w Kublitz, oddaloną o 4 kilometry, oraz gminę kościelną świętego Jana, z 4000 dusz. Pastorem gminy zamkowej był kapelan wojskowy Friedrich Pieper, a stanowisko w gminie świętego Jana było nieobsadzone. Około 1940 roku wspólnota luterańska liczyła tu około 7500 członków, reformowana — około 3400.

Po wojnie świątynię przejęli katolicy: poświęcono ją 2 lutego 1946 roku, a parafię rzymskokatolicką świętego Jacka erygowano w 1981 roku. Samo miasto stanowiło przed wojną odrębny powiat grodzki (Stadtkreis Stolp) w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Böttger, za łacińską tablicą fundacyjną, podaje jako datę poświęcenia 24 czerwca 1602 roku, a Ernst Müller w księdze duchownych ewangelickich Pomorza — 24 stycznia 1602 roku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 904; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 74–90; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 463–466; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 175.