Słupsk — kościół Ewangelicko-Augsburski św. Krzyża

Kościół Świętego Krzyża w Słupsku, po niemiecku Kreuzkirche, to neogotycka świątynia wzniesiona w latach 1857–1859 i poświęcona 28 sierpnia 1859 roku. Dziś jest czynnym kościołem luterańskim przy ulicy Słowackiego 40, siedzibą Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętego Krzyża w diecezji pomorsko-wielkopolskiej.

Kościół powstał dla gminy ewangelicko-luterańskiej, która odłączyła się od pruskiego Kościoła unijnego; była to świątynia staroluterańska, stojąca poza Kościołem krajowym. Gmina staroluterańska złożyła prośbę o pozwolenie na budowę 14 września 1857 roku; podpisali ją pastor Haag i członkowie kolegium kościelnego. Pozwolenie policja budowlana w Słupsku wydała 29 października 1857 roku, po przerobieniu pierwszego, odrzuconego projektu. Rysunki budowlane i plan sytuacyjny podpisali C. Pape i Hundtesser, którzy prowadzili też budowę jako przedsiębiorcy.

W budowie użyto nowego wówczas materiału, cegły wapienno-piaskowej, której nie zdążono wysuszyć. 28 sierpnia 1858 roku zawaliła się ściana między dwoma oknami, a 25 września runął wschodni szczyt nad ołtarzem. W odpowiedzi władze zamknęły ulicę i wstrzymały budowę, a starosta żądał rozbiórki całego budynku. Rejencja w Koszalinie pozwoliła budować dalej pod warunkiem, że zachodni szczyt z wieżą zostanie rozebrany do fundamentu i postawiony od nowa z cegły palonej; wiosną 1859 roku kościół był na ukończeniu. Wnętrze miało boczne empory wsparte na drewnianych słupach i sklepienie z desek, a dach pokryto łupkiem.

Duszpasterzami gminy byli między innymi pastor H. Brachmann (1879) i Reuter, który prowadził ją od co najmniej 1905 roku, a w 1932 roku podpisywał się jako superintendent. Superintendent Bartholdy pisał w 1910 roku, że gmina staroluterańska zbudowała sobie świątynię „przed pięćdziesięciu laty”, i podawał, że w 1908 roku odnotowała trzynaście chrztów i pięć zgonów. Hasło parafii Mariackiej w spisie parafii pomorskich z 1932 roku notuje kościół staroluterański, zbudowany około 1860 roku.

W 1914 roku pastorem staroluterańskiej gminy przy kościele Świętego Krzyża był Reuter. W latach 1920–1932 kościół pełnił funkcję katedralnej siedziby superintendenta diecezji północno-wschodniej Kościoła Staroluterańskiego w Prusach. Nazwę kościoła Świętego Krzyża akta miejskie poświadczają w latach 1932–1936. Przed wojną posesja kościoła miała adres Große Auckerstraße 40. Jak podaje Wojciech Skóra, gmina staroluterańska liczyła w 1882 roku 192 wiernych, a w dwudziestoleciu międzywojennym od 200 do 240 osób; jej ostatnim duchownym był w latach 1937–1945 Albrecht Stolle.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku Słupsk liczył 22 442 mieszkańców, w tym 20 915 ewangelików i 542 katolików; protestanci mieli wówczas w mieście sześć świątyń. Od 1898 roku Słupsk był miastem wydzielonym w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze; w 1925 roku na 41 602 mieszkańców przypadało 39 678 ewangelików i 1200 katolików. Ze Słupska zachowała się księga zgonów prowadzona od schyłku XVII wieku do 1945 roku; w tekście opracowania jej zapisy zaczynają się w 1685 roku, w zestawieniu tabelarycznym — w 1687. Zapisy z lat 1687–1902 dotyczą zmarłych wyznania ewangelicko-reformowanego, a od 1902 roku ewangelickiego. Księga liczy 437 stron, rubryki naniesiono ręcznie, oprawa jest uszkodzona, karty luźne.

Jest zdigitalizowana, jak wszystkie metrykalia w koszalińskim archiwum diecezjalnym, ale udostępnia się ją wyłącznie na miejscu, w Koszalinie, w postaci cyfrowej — nie ma jej w sieci.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a w październiku 1947 roku kościół Świętego Krzyża przejęli polscy ewangelicy: według Jana Wilda parafię polskich ewangelików erygowano w maju 1947 roku, a od października ks. Edward Dietz przejął w użytkowanie opuszczony kościół staroluterański („Informator Parafialny” nr 11 (218)/2020, s. 10). Ewangelicy niemieckojęzyczni skupiali się w tak zwanych zborach niepolskich, których działalność w ramach Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego zalegalizowano od 1950 roku (nr 4 (257)/2024, s. 14); od 24 kwietnia 1952 roku ks. Dietz był generalnym administratorem ewangelickich zborów niemieckich na Pomorzu Środkowym i Zachodnim (nr 11 (218)/2020, s. 11). Od 1977 roku w kościele Świętego Krzyża spotykał się nieformalny zbór niemieckojęzyczny, prawnie uznany w 1994 roku (nr 1 (231)/2022, s. 12).

Po likwidacji duszpasterstwa dla mniejszości niemieckiej mianowano z dniem 1 stycznia 1995 roku administratora niemieckojęzycznej parafii w Koszalinie z siedzibą w Słupsku; od 1 listopada 1997 roku zbory niemieckie w Gardnie Wielkiej, Główczycach, Rokitach i Słupsku podporządkowano parafii słupskiej, a obie parafie, koszalińska i słupska, miały odtąd charakter dwujęzyczny (nr 5 (224)/2021, s. 18).

Parafia prowadzi dziś także Słupskie Centrum Diakonii i Dialogu przy ulicy Traugutta 16 — placówkę posługi charytatywnej i dialogu międzywyznaniowego.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Stolp”; ewidencja zabytków województwa pomorskiego; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 117–118, 127; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 19; Archiwum Państwowe w Koszalinie, Oddział w Słupsku, sygn. 27/6/0/12.3/7725 (akta budowy kościoła staroluterańskiego w Słupsku, 1857–1936); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 175–176; W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 134; Jan Wild, „Okna pamięci przemawiają”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (218)/2020, s. 10–11; Jan Wild, „Okna pamięci przemawiają”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 5 (224)/2021, s. 18; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 1 (231)/2022, s. 12; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 4 (257)/2024, s. 14.