Słupsk — dawny kościół zamkowy św. Jana (Schloßkirche, ob. św. Jacka)

Kościół zamkowy w Słupsku (po niemiecku Stolp), dziś kościół świętego Jacka, to gotycki kościół halowy z cegły, stojący tuż przy zamku książąt pomorskich. Zbudowali go dominikanie, których klasztor założono tu w 1278 roku; obecny kształt budowla otrzymała w XV wieku. Wojnę przetrwał w dobrym stanie. Po 1945 roku przejął go Kościół katolicki: 2 lutego 1946 roku poświęcono go pod wezwaniem świętego Jacka i oddano dominikanom — zakonowi, który go niegdyś wzniósł. Samodzielną parafię rzymskokatolicką erygowano tu 24 czerwca 1981 roku. Wcześniej, od 1977 roku, kościół był według Eugeniusza Rydza tymczasową świątynią nowo utworzonej parafii błogosławionego Maksymiliana Marii Kolbego.

Reformacja nie zrobiła z niego od razu świątyni ewangelickiej. Według monografii Walthera Bartholdy’ego z 1910 roku to na drzwiach tego dawnego kościoła dominikanów Jakob Hogensee od 1531 roku przybijał co tydzień swoje tezy, a mieszczanie gromadzili się pod drzwiami, żeby je czytać; pierwsza głosiła, że jedynym pośrednikiem jest Chrystus, nie święci. W 1534 roku, przy przejmowaniu dóbr klasztornych, klasztor i kościół zajął książęcy rentmistrz Ambrosius Vormann, a wyposażenie zniszczono.

Zygmunt Szultka przedstawia upadek klasztoru inaczej. Według niego kościół klasztorny obrabowano i spalono już podczas tumultu w grudniu 1524 roku. Jacek Heidenreich opisuje, jak tłum, poruszony dysputą Johanna Amandusa z miejscowymi duchownymi, wtargnął do kościoła Mariackiego, a potem ruszył do klasztoru dominikanów, obrabował skarbiec kościelny, zniszczył obrazy i figury i poturbował zakonników — wielu z nich uciekło w pola, inni ratowali się, przepływając Słupię. Z kosztowności, które rada miejska spisała w obecności przeora w 1523 roku, niewiele ocalało, a inwentaryzacja przeprowadzona z nakazu księcia w 1535 roku wykazała, że część sprzętu przywłaszczyli sobie rajcy, a niektóre klejnoty otrzymali żona księcia Barnima IX oraz jego radcy Jakob von Wobeser i Bartłomiej von Swaue.

Wizytacja kościelna ze stycznia 1535 roku przyznała miastu tereny poklasztorne na rzecz mającej powstać kasy kościelnej, lecz Barnim IX włączył je do własnych dóbr: 2 lutego 1535 roku urzędnicy domeny spisali ruiny klasztoru, wśród których większą wartość miał tylko browar, a część zabudowań służyła potem do hodowli zwierząt, głównie owiec. Formalnie obiekty przejął zarządca domeny darłowskiej Paul von Wobeser, faktycznie zaś zarządzał nimi rentmistrz domeny słupskiej Ambrosius von Vormann, który według prepozyta Hakena doprowadził je do całkowitej ruiny. Zakonnicy, którym udało się zbiec, schronili się w Gdańsku i Tczewie.

W 1539 roku prowincjał polskich dominikanów Martin Sporn bezskutecznie prosił książąt Barnima IX i Filipa o zwrot sprzętu liturgicznego, a w drugiej połowie lat trzydziestych przeor tczewski Nicolaus Went wraz z trzema braćmi ze Słupska na próżno zabiegał o odzyskanie choćby części majątku.

Na nowo urządziła świątynię dopiero na początku XVII wieku księżna Erdmuta, wdowa po księciu Janie Fryderyku: wnętrze otrzymało barokowy wystrój, a od zachodu stanęła smukła wieża z miedzianym hełmem. Według Ludwiga Böttgera (1894, s. 74 i 88) kościół poświęcił 24 czerwca 1602 roku, w dzień świętego Jana, Jakob Faber — przytoczona przez Böttgera łacińska inskrypcja budowlana nazywa go superintendentem („Orient. Pomer. Superintendentem”), a Ernst Müller generalnym superintendentem — i odtąd był to ewangelicki kościół zamkowy i parafialny pod wezwaniem świętego Jana; jego duchowni byli do 1668 roku zarazem duchownymi dworu. Z 1602 roku pochodzi też nastawa ołtarzowa.

Według Walthera Bartholdy’ego w 1636 roku księżna Anna de Croÿ powołała tu na duchownego nadwornego Andreasa Pröleusa, pochowanego w 1651 roku przed amboną. Prospekt organowy z 1657 roku, ufundowany przez księcia Ernesta Bogusława von Croÿ, uchodzi za najstarszy zachowany na dawnym Pomorzu Tylnym; w kościele są też epitafia fundatora (zmarłego w 1684 roku) i jego matki, Anny de Croÿ (zmarłej w 1660 roku).

Od 1685 roku kościół służył dwóm wspólnotom. Po śmierci księcia elektor Fryderyk Wilhelm powierzył nabożeństwo luterańskie Johannowi Drenckhanowi, proboszczowi w Kobylnicy, a gmina ewangelicko-reformowana otrzymała własnego duchownego; od 8 kwietnia 1685 roku obie odprawiały nabożeństwa na przemian i tak zostało do 1945 roku. Zasady tego współużytkowania spisano w latach 1684, 1685 i 1693: pierwszeństwo porannego kazania mieli ci, którzy przystępowali do komunii, a pierwsze kazanie w największe święta należało do reformowanych. Od 1702 roku do parafii należała jako filia Kobylnica z Bolesławicami i Widzinem.

Słupska gmina reformowana liczyła w 1784 roku około pięćdziesięciu rodzin i miała własnego duchownego z tytułem nadwornego, mianowanego przez Dyrektorium Kościelne w Berlinie; obsługiwał on także Darłowo oraz kolonie Coccejendorf i Wilhelminen. W odróżnieniu od Lęborka słupscy reformowani mieli własną szkołę, prowadzoną przez kantora. Synod słupski był w 1784 roku największy na całym Pomorzu: „Die Stolpsche Synode ist die gröste in Pommern” — trzydziestu pięciu duchownych, trzydzieści dwie parafie, trzy cyrkuły. Ówczesny opis podaje też rzecz dla dziejów Kaszubów zasadniczą: w parafiach Gardna, Rowy, Smołdzino, Główczyce, Cecenowo, Stowięcino i Żoruchowo większość mieszkańców „mówi językiem kaszubskim”, więc tamtejsi duchowni musieli głosić kazania i prowadzić nauki „tak po niemiecku, jak i po kaszubsku”, na przemian.

Do nauczania używano przy tym książek polskich — bo, jak wyjaśnia autor, różnica między czystą polszczyzną a kaszubszczyzną ma się tak, „jak górnoniemiecczyzna do dolnoniemiecczyzny”.

Dnia 6 czerwca 1802 roku, w Zielone Świątki, wprowadzono tu na duchownego nadwornego gminy reformowanej Friedricha Schleiermachera. Dnia 5 kwietnia 1846 roku konfirmowano tu Heinricha Stephana, późniejszego twórcę niemieckiej poczty. W latach 1858–1860 w kościele modliła się parafia Mariacka na czas restauracji fary.

Ludwig Böttger w inwentarzu zabytków z 1894 roku dopowiada dalsze dzieje budowli. W 1693 roku kościół przekazano reformowanym we współposiadanie. Według Eugeniusza Rydza w latach 1769–1811 kościół służył też jako miejsce modlitwy uczniom słupskiej szkoły kadetów. W 1777 roku gruntownie naprawiono wieżę, a w 1779 roku kościół dostał nowy dach i biały tynk z zewnątrz i wewnątrz, na co król dał 1778 talarów; w 1875 roku świątynię odnowiono i ponownie poświęcono.

W 1892 roku pożar zniszczył dach i wieżę dzwonną, a trzy zachodnie przęsła nawy wypaliły się, choć sklepienia przetrwały. Pożar wybuchł wieczorem 2 listopada 1892 roku. Według korespondencji ze Szczecina w „Kölnische Zeitung” ogień powstał w części między wieżą a nawą główną, służącej do przechowywania drewna opałowego, szybko ogarnął wieżę, a po godzinie runęła konstrukcja, na której wisiały dzwony; strażakom udało się uchronić przed ogniem główną część kościoła, choć i ona poważnie ucierpiała. „Hamburger Fremdenblatt”, powołując się na gazetę koszalińską, dodawał, że w części przy wieży mieściły się składy opału należące do korpusu inwalidów, że wieża, konstrukcja dzwonów i więźba dachowa spłonęły doszczętnie, a kopuła wieży się zawaliła, oraz że kościół był niedawno odnowiony.

Artykuł o architekcie Dethlefsenie, od 1902 roku konserwatorze zabytków prowincji Prusy Wschodnie, ogłoszony w „Kölnische Zeitung” w 1934 roku, wymienia wśród powierzonych mu zadań konserwatorskich odbudowę kościoła zamkowego w Słupsku.

Prasa zachowała też nazwiska duchownych tego kościoła. W marcu 1837 roku „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” ogłosiła, że duchownego doktora Siedlera z Abtshagen mianowano duchownym nadwornym (Hofprediger) unijnej gminy ewangelickiej w Słupsku. Ernst Müller podaje, że reskrypt ministra spraw duchownych z 30 stycznia 1837 roku zezwolił, by dotychczas reformowana, odtąd unijna gmina ewangelicka wystąpiła ze związku reformowanego synodu Pomorza (1912, s. 463). W styczniu 1878 roku „Aachener Zeitung” wymieniła w rubryce zgonów duchownego nadwornego Schmidthalsa ze Słupska. W styczniu 1882 roku pastorem gminy dworskiej (Hofgemeinde) przy kościele zamkowym był B. Kuhnert, a w 1893 roku duchownym zamkowym i garnizonowym w Słupsku był pastor Sahland.

W marcu 1889 roku berlińska „National-Zeitung” wymieniła wśród zmarłych duchownego nadwornego Bernharda Kuhnerta ze Słupska, a w styczniu 1910 roku „Deutsche Tageszeitung” — królewskiego pastora zamkowego i garnizonowego Augusta Heinricha Sahlanda ze Słupska.

Kościół jest jednonawowy i wydłużony, ma siedem przęseł nakrytych sklepieniami gwiaździstymi, przypory od zewnątrz i bardzo smukłą wieżę od zachodu, czworoboczną w dolnej części i ośmioboczną w górnej. Trzy przęsła zachodnie oddzielono od reszty murem przy odbudowie za księżnej Erdmuty. Prosto zamknięte prezbiterium, wyniesione o dwa stopnie, przebija wielkie pięciodzielne okno ostrołukowe. Ślady w murze północnym wskazywały Böttgerowi, że stała tam kiedyś niska przybudówka w rodzaju nawy bocznej. Budowlę datował na XV wiek.

Wyposażenie pochodzi niemal w całości z XVII wieku. Ogromna barokowa nastawa ołtarza z 1602 roku ma w predelli Ustanowienie Wieczerzy Pańskiej, w polu głównym Chrystusa na krzyżu z fundatorami, księciem Janem Fryderykiem i księżną Erdmutą, a w zwieńczeniu Zmartwychwstanie. Ambonę dźwiga postać brodatego mężczyzny; w niszach kosza umieszczono obrazy ewangelistów, a na balustradzie schodów — apostołów. Epitafium Anny de Croÿ przy ścianie północnej obok ołtarza wykonano z czarnego marmuru z figurami z białego: przedstawia ją leżącą, a wyżej rozdającą jałmużnę, między personifikacjami Wiary i Miłości. Epitafium jej syna, księcia Ernesta Bogusława, po południowej stronie ołtarza, z klęczącą przy klęczniku postacią księcia i dwoma dzikimi ludźmi dźwigającymi belkowanie, Franz Kugler łączył z Andreasem Schlüterem i jego nauczycielem Sapoviusem z Gdańska.

Oba pomniki książę wzniósł w 1682 roku, a w testamencie z 3 lipca 1681 roku zapisał na nie i na zbudowane przez siebie organy stałą rentę. Przed ołtarzem jest krypta matki i syna.

W 1758 roku niedaleko ambony wykopano cynową trumnę księżnej Marii, żony Bogusława IX, którą następnie sprzedano. Za ołtarzem wisi malowana na drewnie łacińska tablica fundacyjna z 1602 roku, a w nowej chrzcielnicy jest mosiężna misa z XVII wieku z płaskorzeźbą grzechu pierworodnego. W murze działowym tkwi kamień z 1651 roku z imionami magistra Andreasa Proeliusa i Ursuli von Tessen, a w kruchcie kamień Heinricha Achtmanna z 1672 roku. Z dawnych sprzętów zachował się kielich z 1600 roku, wysoki na 23,5 centymetra. Dzwony były dwa: pierwszy odlano w 1602 roku z polecenia księżnej Erdmuty w Kostrzynie, drugi w 1637 roku w Smołdzinie.

Utracono natomiast trzynaście gobelinów z herbem pomorskim, które książę zapisał kościołowi, a jego spadkobierca, książę de Havré, kazał w 1692 roku zabrać do Berlina i podarował elektorowi, oraz kobierzec z 1556 roku z gryfem pomorskim, wysłany na wystawę do Innsbrucka i tam zaginiony. W testamencie książę zapisał też 100 talarów na utrzymanie swojego epitafium w tym kościele i 200 talarów rocznie na pensję pastora zamkowego wyznania augsburskiego. Żyrandol w kształcie ukoronowanej głowy łosia z naturalnym porożem, pochodzący z tego kościoła, rada parafialna przekazała za pośrednictwem generała von Reckowa do zbiorów Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorskich; wymienia go sprawozdanie z 1878 roku.

Akt regulacyjny z 29 i 30 kwietnia 1902 roku rozstrzygnął w Słupsku rzecz, która ciągnęła się od XVII wieku: gminę ewangelicko-reformowaną przemianowano na Evangelische Johannisgemeinde, gminie luterańskiej zostawiono dawną nazwę zamkowej, a obie rozdzielono ulica po ulicy, z numerami domów. Dotychczasowi członkowie zostawali w swojej gminie, dopóki mieszkali w Słupsku, ale prawo przyjmowania nowo przybyłych wygasało. Granicę wyznaniową zastąpiono więc granicą adresu. Akt uzupełniono jeszcze w 1928 roku o Ringstraße. Wojciech Skóra wyjaśnia, że gmina zamkowa była pierwotnie parafią personalną, bez stałego okręgu, ponieważ kościół nie był własnością miejską, lecz należał do państwa pruskiego, które go utrzymywało; dopiero w 1902 roku przydzielono jej niektóre ulice z parafii Mariackiej.

W październiku 1917 roku król mianował superintendentem pastora licencjata Meyera, powołanego na stanowisko pastora naczelnego w Greifenberg; ogłoszenie nazywa go duchownym „ewangelicko-luterańskiego kościoła świętego Jana i zamkowego” w Słupsku.

W 1914 roku pastorem gminy świętego Jana przy kościele zamkowym był Nobiling, a organistą Frenzel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia przy tym kościele dwie gminy: gminę zamkową, z 7000 dusz i gminą kościelną w Kublitz, oddaloną o 4 kilometry, oraz gminę kościelną świętego Jana, z 4000 dusz. Pastorem gminy zamkowej był kapelan wojskowy Friedrich Pieper, a stanowisko w gminie świętego Jana było nieobsadzone. Patronat był państwowy.

W 1940 roku parafia luterańska liczyła 7500 członków — 5000 w mieście i 2500 we wsiach filialnych — a reformowana gmina świętego Jana 3400; jej ostatnim duchownym przed 1945 rokiem był Werner de Boor. Obie należały do synodu Słupsk-Miasto w pomorskiej prowincji kościelnej Kościoła Unii Staropruskiej.

Według Wojciecha Skóry pastor Otto Gehrke od czerwca 1926 do kwietnia 1931 roku był duszpasterzem słupskiego garnizonu i gminy zamkowej; w tym czasie rozbudował kościół w Kobylnicy, a w kwietniu 1931 roku został superintendentem okręgu Słupsk-Stare Miasto i pastorem kościoła świętego Piotra. W marcu 1945 roku, przed wkroczeniem Armii Czerwonej, Gehrke i Werner de Boor pojechali, zgodnie z umową słupskich pastorów, do portu w Ustce i obaj zdołali uciec statkiem. Gdy wojska niemieckie opuszczały Słupsk w nocy z 7 na 8 marca 1945 roku, wysadziły mosty; kościół, stojący przy moście książęcym (Herzogsbrücke), stracił od wybuchu część okien i część dachu, a niewielkie szkody jeszcze w 1945 roku wstępnie naprawili polscy wierni, których zmobilizował ksiądz Jan Zieja.

Józef Szymański przytacza list Ziei z 24 października 1945 roku, w którym ten pisał o „remontowanym obecnie kościele zamkowym”, przy którym mogłaby się zawiązać druga parafia, i o już wyremontowanym poewangelickim budynku plebańskim; Eugeniusz Rydz podaje, że odnowienia kościoła dokonano z inicjatywy księdza Ziei w 1946 roku. Wkrótce po Zielonych Świątkach 1945 roku sowiecka komendantura pozwoliła zamieszkać w plebanii kościoła zamkowego ewangelickiemu wikariuszowi Ernstowi Giesemu, który oślepł podczas wojny; prowadził tam lekcje religii dla młodzieży i przygotowanie do konfirmacji.

Po gminie reformowanej została księga zgonów, przechowywana dziś w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej pod sygnaturą 98. Obejmuje lata 1687–1945 i do 1902 roku notuje zgony ewangelików reformowanych, a później ewangelików w ogóle. Zaczyna się tuż po roku, w którym reformowani otrzymali w kościele zamkowym własnego duchownego. Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, księgi gminy kościoła zamkowego zaczynały się od chrztów z 1685 roku oraz ślubów i zgonów z 1686 roku, a księgi reformowanej gminy świętego Jana — od chrztów z 1676 roku, ślubów z 1688 roku i zgonów z 1687 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datę poświęcenia kościoła Böttger podaje za łacińską inskrypcją budowlaną („anno 1602 mense 24 Junij”), a Ernst Müller — 24 stycznia 1602 roku (1912, s. 464). Według Böttgera kościół przekazano reformowanym we współposiadanie w 1693 roku, według innych źródeł obie gminy odprawiały w nim nabożeństwa na przemian już od 8 kwietnia 1685 roku. Böttger opisuje kościół jako jednonawowy, natomiast na początku tego opisu nazwano go kościołem halowym. Na początku opisu podano też, że w 1946 roku kościół oddano dominikanom; według Wojciecha Skóry dwaj dominikanie przybyli wprawdzie do Słupska 20 listopada 1945 roku, gotowi objąć świątynię, ale administrator apostolski w Gorzowie, biskup Edmund Nowicki, nie wyraził na to zgody, a Eugeniusz Rydz pisze, że kościół przystosowywano do liturgii, gdy był jeszcze wikarią parafii Mariackiej.

Józef Szymański pisze, że nowy proboszcz, ksiądz Karol Chmielewski, organizował przy kościele podominikańskim parafię obejmującą cały Słupsk; podaje też, że do formalnego przekazania parafii przez księdza Zieję doszło 29 stycznia 1946 roku, a wcześniej duchowni ustalili, że nowy proboszcz zamieszka na plebanii przy kościele zamkowym razem z księżmi wikariuszami. Rydz pisze ponadto, że dekret erygujący parafię świętego Jacka wydał biskup Ignacy Jeż 14 czerwca 1981 roku; niemiecka Wikipedia podaje datę 24 czerwca 1981 roku. P.

Scharnofske w „Ostpommersche Heimat” (1937) podaje inny przebieg: magister Daniel Rubenow był duchownym nadwornym do 1626 roku, Andreas Proleus, pastor kościoła miejskiego, sprawował ten urząd samodzielnie w latach 1626–1631, a w latach 1631–1651 duchownym nadwornym był Andreas Hille; przed amboną spoczywa według tego autora wraz z żoną pierwszy duchowny nadworny, zmarły w 1631 roku.

Źródła: „Vierzigster Jahresbericht”, „Baltische Studien” AF 28 (1878), s. 147; J. Mueller, „Neue Beiträge zur Geschichte der Kunst und ihrer Denkmäler in Pommern”, „Baltische Studien” AF 28 (1878), s. 168; St.-Hyazinth-Kirche (Słupsk) — Wikipedia (DE), z powołaniem na: Ch. W. Haken, „Ehemaliges Mönchskloster, jetzige Schloßkirche von Stolp und beigelegte Filiale Cublitz”, Stolp 1866, oraz M. Wehrmann, „Die Kirchenbücher in Pommern”, „Baltische Studien” 42, Stettin 1892; T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 117, 127; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 902–903; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło „Stójcino al. Stowięcino”; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 19; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 74–90; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 175; „Kölnische Zeitung”, 18 stycznia 1882 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 5 listopada 1892 roku, s. 10 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Hamburger Fremdenblatt”, 7 listopada 1892 roku, s. 14 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 19 kwietnia 1893 roku, s. 4 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 29 października 1917 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 23 sierpnia 1934 roku, s. 16 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, „Spostrzeżenia nad procesem reformacji w Słupsku”, „Zapiski Historyczne” LXXXIII, zeszyt 2, 2018, s. 22–25; J. Heidenreich, „Początki reformacji i tumult religijny w Słupsku w latach 1521–1525”, „Słupskie Studia Historyczne” 1, 1993, s. 96–97; W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 131, 133, 139, 146, 154; E. Rydz, „Rzymskokatolickie kościoły parafialne w przestrzeni sakralnej Słupska”, „Peregrinus Cracoviensis” 25, nr 1, 2014, s. 14–16; „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 19 marca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Aachener Zeitung”, 26 stycznia 1878 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 24 marca 1889 roku, s. 16 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 23 stycznia 1910 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 463–464; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 405, 408–409; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; P. Scharnofske, „Die Schloßkirche in Stolp, ihre Pfarrer und Gemeinden”, „Ostpommersche Heimat” 1937, nr 33.