Słupsk — kościół Mariacki (Marienkirche)

Kościół Mariacki (po niemiecku St. Marienkirche) to główna gotycka świątynia Słupska: orientowana, trójnawowa bazylika ceglana z wieżą zachodnią i wyodrębnionym prezbiterium. Po 1945 roku przejął ją Kościół rzymskokatolicki — dziś jest to kościół parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Różańca Świętego. W rejestrze zabytków figuruje pod numerem A-53 (od 22 maja 1955 roku).

Kościół farny miasto otrzymało w 1310 roku, przy relokacji na lewy brzeg Słupi. Superintendent Walter Bartholdy, pierwszy pastor tej fary i autor monografii z 1910 roku, wiąże budowę z nadaniem kościołów świętego Piotra i Mariackiego klasztorowi w Białobokach przez Mściwoja II w 1288 roku. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku wielki kościół parafialny w Słupsku, po niemiecku Stolp, wraz z czterema łanami na polu miejskim nadali w 1311 roku margrabiowie brandenburscy Waldemar i Jan tutejszemu klasztorowi panien (norbertanek).

Obecna budowla gotycka powstała w drugiej połowie XIV wieku — najpierw prezbiterium, potem korpus i wieża — na miejscu starszego kościoła ceglanego z lat siedemdziesiątych lub osiemdziesiątych XIII wieku. Po wielkim pożarze miasta w 1476 roku (Bartholdy datuje go na 1477 rok) świątynię odbudowano w znacznie okazalszej formie, dostawiając od północy rząd kaplic; prace kontynuowano około 1500 roku. Wśród kaplic przy nawie północnej były kaplica Mitzlaffów, wzmiankowana już w 1490 roku, kaplica „Hingewent” i kaplica Wulffów. Najstarszy dzwon, zegarowy, odlano w 1480 roku z napisem „Help Got unde Maria”.

Według Waltera Bartholdy’ego na tablicy w tym kościele widniał napis, że światło Ewangelii weszło do miasta w 1519 roku, co czyniłoby Słupsk pierwszym miastem Księstwa Pomorskiego, które zetknęło się z nauką Lutra. Napis nie jest jednak źródłem historycznym: jak wykazał Zygmunt Szultka, powstał około 1900 roku; nie znali go ani osiemnastowieczny dziejopis Haken, ani Ludwig Böttger w 1894 roku.

Według akt kościoła Mariackiego, na które powołuje się Szultka, napis brzmiał zresztą inaczej, niż przytacza go Bartholdy: „1519. Anfang der evangelischen Lehre” („1519. Początek nauki ewangelickiej”).

Idee luterańskie zaszczepił tu Christian Ketelhut (1493–1546), zakonnik z klasztoru premonstratensów w Białobokach koło Trzebiatowa — pierwszego ośrodka luteranizmu na Pomorzu Zachodnim od jesieni 1520 roku, gdzie dyskusje nad pismami Lutra prowadził Johannes Bugenhagen. Ketelhut przybył do Słupska wiosną 1521 roku (Bartholdy podaje rok 1520), skierowany przez opata Johanna Boldewana do opieki duszpasterskiej nad tutejszym klasztorem norbertanek, filią białobockiego. Wkrótce pozyskał dla swoich przekonań prepozyta i proboszcza kościoła Mariackiego, Thomasa Heketa (Hecketa), i obaj do lata 1522 roku nauczali w duchu luteranizmu — naruszając edykt wormacki, który książę Bogusław X ogłosił jesienią 1521 roku.

Skończyło się to usunięciem obu z urzędów mandatem księcia z 31 sierpnia 1522 roku, potwierdzonym przez biskupa kamieńskiego Erazma von Manteuffla 2 września. Heket stracił probostwo Mariackiego, Ketelhut — plebanię przy kościele świętego Mikołaja, a ze Słupska odwołano też innych zakonników z Białoboków. Ketelhut wyjechał jesienią 1522 roku, na próżno szukał sprawiedliwości u księcia i przed sejmem w Szczecinie, zrzucił habit i podjął pracę u farbiarza sukiennego w Stralsundzie. Tam 10 maja 1523 roku wygłosił na cmentarzu przy kościele świętego Jerzego kazanie, które otworzyło mu drogę do najwyższej godności w tamtejszym Kościele ewangelickim.

Zwolnione przez białobockich zakonników urzędy przekazano dokumentami z 31 sierpnia i 2 września 1522 roku kamieńskiemu kanonikowi Wilhelmowi von Natzmer, który został proboszczem kościołów Mariackiego i świętego Mikołaja. Jak pisze Radosław Pawlik, zgodnie z instrukcjami biskupa wymienił on wszystkich duchownych w Słupsku, ale nie zdołał powstrzymać szerzenia się nowej nauki. Ponieważ jako kanonik nie mógł na stałe zamieszkać w parafii, według Zygmunta Szultki zastępował go jako administrator obu kościołów ksiądz Peter Bremsen (w latach 1522/1523–1525/1526), a przez następne dwa lata ksiądz Martin Bilkemaker. Szultka zauważa też, że do 1522 roku opiekę duszpasterską w parafii Mariackiej sprawowało trzech mnichów z Białoboków, a do 1535 roku trzech kapłanów diecezjalnych.

W latach 1522–1524 słupszczanin Peter Suave, uczeń Lutra, towarzyszący mu w Lipsku i w Wormacji, objaśniał nauczycielom szkoły miejskiej w swoim domu przy rynku List do Rzymian, za co książę Jerzy kazał go uwięzić. Według Jacka Heidenreicha Suave, urodzony w 1496 roku w miejscowej rodzinie patrycjuszowskiej, wrócił do Słupska już na początku 1522 roku i urządzał w swoim domu przy rynku spotkania, z których grona nauczyciele utworzyli Studium Biblijne; uwięziono go w 1524 roku za namową biskupa Erazma von Manteuffla, po roku zwolniono, ale nigdy już nie pozwolono mu wrócić do Słupska, a zmarł w Danii w 1552 roku.

Przy wprowadzaniu Reformacji wzburzony tłum wtargnął do kościoła i zniszczył jego wyposażenie — ołtarz, figury świętych i obrazy. Zamieszki wywołał Johann Amandus, a źródła różnie je datują. Szultka datuje tumult na 25 grudnia 1524 roku i podkreśla, że Słupsk był jedynym miastem na wschód od Odry, gdzie tak wcześnie doszło do gwałtownego i krwawego wystąpienia. W zasadniczym wywodzie jest ostrożniejszy: z listu Amandusa z 29 grudnia 1524 roku wnioskuje, że dysputa na rynku i tumult przypadły na czas świąt Bożego Narodzenia (rozmowę Amandusa ze starą radą historyk Alfred Uckeley datował na 24 grudnia), i stwierdza, że „grudniowy tumult 1524 r. był jedynym poważnym i krwawym incydentem związanym z reformacją na wschód od Odry”.

Według Sylwii Wesołowskiej zamieszki trwały w latach 1524–1525 i zakończyła je w lipcu 1525 roku interwencja księcia Jerzego I. Według Wehrmanna, którego przytacza Zygmunt Szultka, w myśl książęcego mandatu z 13 lipca 1525 roku, który — jak pisze Szultka — zakazywał głoszenia kazań w duchu luterańskim, rozwiązano konflikt słupski; samo rozstrzygnięcie słupskie zapadło w listopadzie. Bartholdy datuje tumult na 1525 rok, a interwencję księcia na listopad. Inwentarz zabytków z 1894 roku podaje wreszcie, że Reformację wprowadził w Słupsku w 1522 roku, „w sposób nieco burzliwy”, doktor Johann Amandus, a lud rozbił w farze ołtarz główny w 1526 roku.

Według Jacka Heidenreicha Amandus nauczał najpierw w wąskim gronie w domu mieszczanina Manteuffla, ale wkrótce udostępniano mu nie tylko duże sale w domach prywatnych, lecz także kościół Mariacki, a podczas jego kazań bardzo często dochodziło do burzliwych spięć katolików z luteranami. Po zamieszkach nowa rada poprosiła o pomoc księcia Jerzego I, który przybył do Słupska w dzień świętego Marcina, 11 listopada 1525 roku. Jak pisze Zygmunt Szultka, wydany przez księcia 25 listopada 1525 roku mandat nałożył na miasto za „nieposłuszeństwo” grzywnę 800 guldenów, płatną w trzech ratach, i nakazał odbudować zniszczone kościoły wraz z wystrojem oraz zwrócić kościołom i duchowieństwu zagrabiony sprzęt liturgiczny, klejnoty i dokumenty; termin odbudowy ołtarza głównego kościoła Mariackiego miał wyznaczyć biskup Erazm von Manteuffel.

Książę kazał przywrócić nabożeństwa katolickie, ale — jak podkreśla Heidenreich, wobec zdecydowanej postawy większości mieszczan — musiał zezwolić na działalność jednego duchownego luterańskiego, pod warunkiem, że będzie głosił Słowo Boże „bez niepotrzebnych bredni”. Według Radosława Pawlika przyjmuje się w literaturze, że zgodę tę doradził księciu jego radca Valentin von Stojentin.

Z obrazoburstwa ocalała tylko grupa Ukrzyżowania z około 1500 roku, jak przypuszczał Bartholdy, być może dlatego, że wisiała wtedy wysoko w szczycie łuku tęczowego. Dawną zakrystię, czyli kaplicę Mariacką, miasto zajęło po obrazoburstwie 1525 roku na zbrojownię; potem mieściła się w niej szkoła, a rozebrano ją całkowicie w 1858 roku.

Po upadku Amandusa miasto wybrało na duchownego Jakoba Hogenseego, ucznia Lutra wypędzonego w 1520 roku z Gdańska. Według Zygmunta Szultki Hogensee urodził się 25 lipca 1495 roku w Prusach Książęcych, a mandat książęcy z 25 listopada 1525 roku stał się podstawą prawną gminy luterańskiej, która od 1526 roku miała prawo korzystać z kościoła Mariackiego, choć ten pozostał kościołem parafialnym gminy katolickiej; dwuwyznaniowy charakter świątyni potwierdził w 1527 roku szczeciński duchowny luterański Paul von Rhode. Hogensee utrzymywał rodzinę ze składek swoich zwolenników, wynoszących zaledwie 20 guldenów rocznie. Był tylko duchownym tymczasowym, dopóki wizytacja Bugenhagena, która obradowała w Słupsku 10–13 stycznia 1535 roku, nie ustanowiła go proboszczem i prepozytem z prawem ordynacji. Wizytacja z 1535 roku nie zakończyła jednak dwuwyznaniowego okresu fary.

Jak ustalił Zygmunt Szultka, pięciu słupskich księży — Johann Beneke, Gregorius Grunben, Jürgen Steinvort, Johann Stenfeld i Ewald Wyldestrige — dochowało wierności Kościołowi katolickiemu; komisja Bugenhagena w porozumieniu z radą miejską pozwoliła im dożywotnio pozostać w Słupsku, z dochodem około 100 guldenów rocznie z odprawianych mszy i memoriów za zmarłych, wypłacanym z probostwa przez proboszcza Wilhelma von Natzmer.

Według Szultki oznacza to, że Natzmer zachował probostwo kościoła Mariackiego, który nadal służył obu wyznaniom. Plebania, stojąca obok klasztoru norbertanek na terenie późniejszego cmentarza przykościelnego, pozostawała w jego rękach co najmniej do listopada 1539 roku, toteż w 1537 roku diakoni i prowizorzy kasy kościelnej skarżyli się, że „nasz proboszcz, kapelan, zakrystian, rektor szkoły i nauczyciele nie mają mieszkania”.

Niejasna pozostaje obsada pierwszego diakonatu: funkcja ta w 1535 roku miała zostać powierzona Antonowi Beckerowi, którego rada miejska, roszcząca sobie prawo powoływania pastorów, odwołała, a po interwencji księcia musiała przywrócić, i diakonem miał on być do 1561 roku; w 1537 roku słupskie duchowieństwo ewangelickie reprezentowali jednak Hogensee i Michel Moller, którego Ernst Müller uważał za pierwszego diakona, a księgi rachunkowe kościoła Mariackiego z lat 1544–1545 wymieniają Bekera jako pierwszego, a Mollera jako drugiego kapelana. W listopadzie 1539 roku Natzmer złożył na ręce księcia Barnima IX nominacje na probostwa kościołów Mariackiego i świętego Mikołaja, a od 1541 roku Hogensee pobierał pensję z dochodów kościoła Mariackiego.

Zdaniem Szultki odebranie probostwa przez księcia nie oznaczało w świetle prawa kanonicznego, że Natzmer przestał być proboszczem; zmarł on 19 czerwca 1546 roku. W 1538 roku parafia ewangelicka Słupska miała dwóch pastorów, a jej proboszcz był zarazem superintendentem. W 1540 roku rada miejska utworzyła przy kościele Mariackim kolegium pamięci (collegium memoriarum) — namiastkę kasy kościelnej projektowanej przez komisję Bugenhagena — z którego finansowano gminę ewangelicką i szkołę; jego źródłem były memoria za zmarłych, fundacje duchowne i dochody bractwa kalendowego. Słupszczanin Bartholomäus Swawe został 4 maja 1545 roku pierwszym ewangelickim biskupem kamieńskim.

Zięć Hogenseego, David Croll, ordynował w latach 1574–1591 siedemdziesięciu sześciu kandydatów, w tym czterdziestu siedmiu do parafii w Prusach Królewskich i w Polsce — aż po gdańskie kościoły świętego Jakuba i świętej Katarzyny; przy egzaminach duchownych polskich zawsze asystował duchowny kaszubski.

Szultka wyprowadza z dziejów słupskiej Reformacji wniosek ogólniejszy: był to proces mierzony dziesiątkami lat, we wschodniej części Pomorza Zachodniego wolniejszy niż w zachodniej, a zmiany w stosunkach kościelnych nie musiały ściśle odpowiadać przemianom wyznaniowym ludzi.

Ambonę wykonał w 1609 roku snycerz Paul Waltersdorf, a ten sam artysta ukończył około 1630 roku zachowany ołtarz. Pierwsze organy zbudował Simon Heidenreich w latach 1605–1606. Hans Boldt przytacza w „Ostpommersche Heimat” (1937) notatkę „Zeitung für Hinterpommern” z 1 lutego 1904 roku: organy odnowił organmistrz Paul Voelkner z Duninowa i dobudował trzeci manuał, tak że instrument miał odtąd 40 głosów. W nawie głównej było 65 dziedzicznych grobowców; z ośmiuset zmarłych w zarazie lat 1630–1632 aż 303 złożono w kryptach, a chowania w kościele zakazał dopiero Landrecht z 1794 roku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pierwszymi pastorami kościoła Mariackiego w Słupsku, po niemiecku Stolp, a zarazem prepozytami, później superintendentami, byli od 1636 roku: Petrus Zimmermann (1636–1674, koniec urzędowania Müller opatruje znakiem zapytania; jako jego adiunkt służył Elisa Löper, zmarły 19 lutego 1673 roku), Adam Placotomus (1676–1704), Johann Heinrich Sprögel (1705–1715), Julius Theodor Boden (1715–1720, koniec urzędowania Müller opatruje znakiem zapytania), Matthäus Zander (1721–1728), Franz Albert Schulz (1729–1731), Michael Leberecht Kleinow (1732–1733), Johann Jakob Specht (1734–1770), Christian Wilhelm Haken (1771–1791), Johann Christian Zander (1792), Johann Carl Friedrich Freyschmidt (1793–1815), Johann Wilhelm Küsell (1816–1852), Karl Theodor Schneider (1852–1881), Theodor Friedrich Riemer (1882–1892), August Wilhelm Wellmer (1893–1894), Anton Eduard Friderici (1895–1897), Walter Bartholdy (1898–1911) oraz, od 1 stycznia 1912 roku, Reinhold Ludwig Traugott Witte.

Spośród wcześniejszych diakonów kościoła Zygmunt Szultka wymienia Joachima Bonina, prawdopodobnie słupszczanina, ordynowanego w 1567 roku i przedtem pastora w Bobolicach, diakona od Wielkanocy 1568 roku, oraz Andreasa Prolaeusa, który w 1623 roku został pierwszym pastorem miasta, a w 1636 roku kapelanem nadwornym księżnej Anny de Croÿ i prepozytem synodu słupskiego. Archidiakon kościoła Mariackiego Polykarpus Elias Hufland, urzędujący w latach 1692–1714, położył podwaliny pod słupską szkołę dla ubogich.

Prasa dziewiętnastego wieku dopowiada kilka szczegółów o duchownych tej parafii. Latem 1852 roku pruski „Staats-Anzeiger” ogłosił mianowanie pastora Schneidera z Salina (Saulin) pastorem adiunktem przy kościele Mariackim. Johann Wilhelm Küsell, emerytowany superintendent i pierwszy pastor kościoła Mariackiego, kawaler Orderu Czerwonego Orła trzeciej klasy z kokardą, zmarł w niedzielę 5 września 1852 roku w wieku 80 lat, 5 miesięcy i 18 dni; pochowano go 10 września. W styczniu 1879 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że superintendent i powiatowy inspektor szkolny Schneider w Słupsku otrzymał Orła Rycerskiego Królewskiego Orderu Domu Hohenzollernów (w gazecie: „Adler der Ritter”). Śmierć superintendenta Schneidera w Słupsku podała berlińska prasa w marcu 1881 roku. Rozkazem gabinetowym z 22 kwietnia 1882 roku (Müller, s.

457) król mianował Theodora Friedricha Riemera, dotąd pastora w Lubow, powołanego na pierwszego pastora kościoła Mariackiego, superintendentem diecezji Stadt Stolp; „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił to w maju 1882 roku. W maju 1892 roku „Deutscher Reichsanzeiger” wymienił w rubryce zgonów superintendenta i pierwszego pastora Theodora Riemera ze Słupska. Wybór pastora Wellmera ze Szczecina na pierwszego pastora, dokonany przez magistrat, zakwestionował konsystorz pomorski, bo chciał zatwierdzić tylko duchownego szczególnie przygotowanego do objęcia superintendentury; w czerwcu 1893 roku berlińska „National-Zeitung” doniosła, że Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna, inaczej niż konsystorz, nie uznała konieczności łączenia tego stanowiska z superintendenturą i utrzymała prawo wyboru magistratu.

Pastorami pomocniczymi przy kościele Mariackim zostali w 1889 roku kandydat Koch, w 1897 roku kandydat Knieß, ordynowany 23 maja, a w 1898 roku kandydat Rhode; w 1895 roku kandydata Fischera mianowano tu wikariuszem parafialnym.

W 1896 roku na archidiakona kościoła Mariackiego powołano pastora Bartholdy’ego, dotąd w Stolpe (Nordbahn), a w 1898 roku archidiakonem został pastor Bottke z Körlin. Według Müllera pierwszy pastor Bartholdy został superintendentem diecezji Stolp Stadt 14 grudnia 1904 roku; prasa berlińska ogłosiła tę nominację w styczniu 1905 roku. Trzecim pastorem mianowano w 1908 roku pastora licencjata Meyera z Gottberg, a w 1911 roku pastora Aßmusa z Radach w Nowej Marchii. Monografię Bartholdy’ego z 1910 roku wydano, jak głosi jej podtytuł, na jubileusz sześćsetlecia miasta i kościoła Mariackiego. W październiku 1910 roku „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że król nadał superintendentowi i pierwszemu pastorowi Waltherowi Bartholdy’emu Koronę Królewską do Orderu Czerwonego Orła czwartej klasy.

W sierpniu 1911 roku ogłoszono, że pierwsze stanowisko pastora przy kościele Mariackim zwolniło się wskutek śmierci i zostanie obsadzone od 1 grudnia, z uposażeniem 5100 marek; zgłoszenia przyjmował magistrat. Rozkazem gabinetowym z 27 grudnia 1911 roku (uzupełnienia Müllera, s. 582) król mianował pastora Wittego, dotąd w Słonowicach (Groß Schlönwitz), powołanego na pierwsze stanowisko przy gminie Mariackiej, superintendentem diecezji Stolp-Stadt; „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił to w lutym 1912 roku. W maju 1914 roku ogłoszono wakat nowo utworzonego czwartego stanowiska pastora przy kościele Mariackim.

Hełm wieży, odbudowany w 1668 roku, zerwała burza 8 grudnia 1703 roku. Rząd kaplic przy nawie północnej przykryto w 1690 roku jednym dachem, a w 1803 roku całą tę dobudowę rozebrano. Napis budowlany w łuku tęczowym kościoła Mariackiego podaje, że w 1772 roku przełożono dach, a w 1779 roku naprawiono wieżę i zbudowano na nowo jej galerię.

Brüggemann podaje w 1784 roku wymiary kościoła Mariackiego w Słupsku: długość wnętrza 175 stóp, nawa 97 stóp długości, sklepienie 56 stóp wysokości, chór za ołtarzem 47 stóp długości i 51 stóp wysokości, a wieża — z zegarem bijącym, tak jak wieża ratusza — 184 stopy wysokości. Według Brüggemanna dawniej duchowni kościoła Mariackiego w Słupsku odprawiali też nabożeństwa w kościele klasztornym, ale tylko cztery razy w roku głoszono tam kazanie i udzielano Wieczerzy Pańskiej. Patronat nad kościołem Mariackim w Słupsku przeszedł — jak pisze Brüggemann w 1784 roku — od opata klasztoru w Białobokach (Belbuck) na panującego, któremu według słupskiej matrykuły kościelnej z 30 czerwca 1590 roku przysługiwał.

W 1784 roku przy kościele Mariackim w Słupsku pracowało trzech duchownych: pastor główny, będący zarazem prepozytem synodu, archidiakon i diakon. Synod słupski był w 1784 roku największy na całym Pomorzu: „Die Stolpsche Synode ist die gröste in Pommern” — trzydziestu pięciu duchownych, trzydzieści dwie parafie, trzy cyrkuły. Ówczesny opis podaje też rzecz dla dziejów Kaszubów zasadniczą: w parafiach Gardna, Rowy, Smołdzino, Główczyce, Cecenowo, Stowięcino i Żoruchowo większość mieszkańców „mówi językiem kaszubskim”, więc tamtejsi duchowni musieli głosić kazania i prowadzić nauki „tak po niemiecku, jak i po kaszubsku”, na przemian. Do nauczania używano przy tym książek polskich — bo, jak wyjaśnia autor, różnica między czystą polszczyzną a kaszubszczyzną ma się tak, „jak górnoniemiecczyzna do dolnoniemiecczyzny”.

Słupska gmina reformowana liczyła w 1784 roku około pięćdziesięciu rodzin i miała własnego duchownego z tytułem nadwornego, mianowanego przez Dyrektorium Kościelne w Berlinie; obsługiwał on także Darłowo oraz kolonie Coccejendorf i Wilhelminen. Kościół zamkowy użytkowano wspólnie z luteranami, a zasady tego współużytkowania spisano w latach 1684, 1685 i 1693: pierwszeństwo porannego kazania mieli ci, którzy przystępowali do komunii, a pierwsze kazanie w największe święta należało do reformowanych. W odróżnieniu od Lęborka słupscy reformowani mieli własną szkołę, prowadzoną przez kantora.

Po szkodach wyrządzonych przez wichurę w 1802 roku pruska Kamera Wojny i Domen rozważała nawet zamknięcie kościoła i rozdzielenie parafian między inne świątynie.

Unię wprowadzono tu uroczyście: w pierwszą niedzielę Adwentu, 30 listopada 1817 roku, pięciu duchownych — czterech luterańskich i jeden reformowany — przyjęło razem Wieczerzę Pańską z łamaniem chleba, a za nimi liczni wierni obu wyznań.

Wielką przebudowę zainicjował w 1853 roku superintendent Schneider. Gruntowna restauracja według projektu zatwierdzonego w 1857 roku, prowadzona w latach 1858–1860, nadała bryle formy neogotyckie i zakończyła się poświęceniem 4 listopada 1860 roku; w czasie robót parafia modliła się w kościele zamkowym. Część źródeł rozciąga te prace do 1869 roku.

Nawy boczne sięgały niegdyś aż do zachodniej ściany wieży, ale te młodsze przęsła usunięto około czterdziestu lat przed 1894 rokiem. Dzisiejsza zakrystia kościoła Mariackiego służyła dawniej jako kaplica grobowa. Böttger odnotowuje, że masywna wieża zachodnia kościoła Mariackiego wyraźnie odchyla się od pionu. Hełm wieży tworzył w 1894 roku czworoboczny dach namiotowy z wysuniętą galerią, z której wyrastała dwukondygnacyjna nadbudowa z barokowym hełmem; w latach pięćdziesiątych XIX wieku Stüler zaprojektował w jej miejsce smukły dziesięcioboczny hełm gotycki, którego jednak nie zbudowano.

Według tradycji ambonę z 1609 roku ufundował cech bursztyniarzy; Böttger uznaje za mało prawdopodobne podanie, że jest to dzieło weneckie. Na odwrociu ołtarza głównego z początku XVII wieku namalowano sceny ze Starego Testamentu odpowiadające scenom z przodu: Paschę naprzeciw Ostatniej Wieczerzy, węża miedzianego naprzeciw Ukrzyżowania oraz Jonasza i wniebowzięcie Eliasza naprzeciw Zmartwychwstania i Wniebowstąpienia. W kościele stała dawna, prosta chrzcielnica z wapienia, pochodząca być może z XIII wieku. Późnogotycka grupa Ukrzyżowania z Marią, Janem i unoszącymi się aniołami przypominała Kuglerowi prace Wita Stwosza; w 1894 roku wisiała na wschodniej ścianie nawy północnej, z nowym krzyżem i podstawą.

Około 1840 roku w miejscu grupy Ukrzyżowania wisiało wielkie epitafium z 1604 roku z rzeźbionymi i malowanymi przedstawieniami, z postacią pochowanego młodego rycerza na sarkofagu i głównym obrazem Biczowania.

W nawie południowej wisiało epitafium Simona Schroedera, z obrazem Niesienia Krzyża i herbem z czerwonym rakiem na białym polu, ufundowane przez jego brata i siostrę. W zakrystii jako ołtarz ustawiono epitafium, które według napisu odczytanego w 1824 roku ufundowali w 1672 roku aptekarz Gabriel Meddinger i Elisabeth Hill. W kościele wisiał dobrze namalowany olejny portret superintendenta Spechta z 1770 roku. Przy zachodniej ścianie kościoła stały dwie dobrze zachowane zbroje z XVII wieku.

W 1894 roku w kościele wisiały trzy mosiężne świeczniki; najokazalszy, z 1703 roku i napisem „B. S. L. Senator”, ma dwa rzędy po osiem ramion i w zwieńczeniu jeźdźca na orle z chorągwią i jabłkiem królewskim.

Wśród naczyń liturgicznych był późnogotycki kielich z sześcioboczną stopą zamkniętą łukami w ośli grzbiet, z przynitowanym krucyfiksem i wyrytym gotycką minuskułą imieniem fundatorki. Owalną puszkę na hostie z ornamentem na pokrywie podarował kościołowi w 1647 roku magister Gohlen. Bardzo duży kielich z krucyfiksem na stopie podarowała kościołowi służąca Else Granings. Dzban na wino w kształcie kufla, z szyszką w zwieńczeniu i krucyfiksem z przodu, ofiarowali złotnik Gregor Lange i Maria Petermannes. Za ołtarzem umocowano kamienną płytę nagrobną z 1613 roku z reliefem zmartwychwstającego Chrystusa.

Srebrną misę chrzcielną podarował kościołowi, jak przypuszczał Böttger, w XVIII wieku, Johann Jakob Scwalge.

Aż do 1945 roku była to główna świątynia ewangelickiej parafii St. Marien, należącej do okręgu synodalnego Stolp Stadt; jej pierwszy pastor pełnił zarazem urząd superintendenta. Miasto stanowiło osobny powiat miejski (Stadtkreis Stolp) w rejencji koszalińskiej. Zachowany wykaz ksiąg metrykalnych obejmuje lata 1626–1945. Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, chrzty zapisywano tu od 1626 roku, a śluby i zgony — od 1732 roku.

Ze Słupska zachowała się księga, która jest w całej diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej wyjątkiem: księga zgonów prowadzona od 1687 roku aż po rok 1945 (w jednym miejscu opracowania jako początek zapisów podano 1685 rok). Zapisy z lat 1687–1902 dotyczą zmarłych wyznania ewangelicko-reformowanego, a dopiero od 1902 roku ewangelickiego. Księga liczy 437 stron, rubryki naniesiono ręcznie, oprawa jest uszkodzona, karty luźne. Księgi są zdigitalizowane, ale udostępnia się je wyłącznie na miejscu, w Koszalinie — nie ma ich w sieci.

W siedemdziesięciu czterech rocznikach urzędowego organu konsystorza pomorskiego słowo „kaschubisch” nie pada ani razu. Polszczyzna pojawia się w funkcji duszpasterskiej jeden raz: 9 czerwca 1904 roku ogłoszono druki religijne po polsku dla sezonowych robotników rolnych, które można było zamawiać u pastora Sarowego w Słupsku. Poza tym język polski występuje w tym piśmie wyłącznie w retoryce obronnej. Kaszubszczyzna, żywa w kościołach tej ziemi jeszcze w XVIII wieku, w urzędowym języku Kościoła XIX i XX stulecia już nie istnieje.

W 1914 roku pierwszym duchownym kościoła Mariackiego i superintendentem synodu Słupsk-Miasto był Witte, a pastorami — Bottke i Aßmus; organistą był Kutz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Mariackiej 32 200 dusz i pięć stanowisk. Pierwsze zajmował superintendent Karl Bottke, drugie Georg Wernicke, trzecie lic. teol. Bernhard Steffen, czwarte Rudolf Spittel; piąte, nazwane „Außenstadt”, prowadził od 1 kwietnia 1930 roku Martin Reinke, pastor Wieszyna (Vessin). Patronat był państwowy, a prawa patrona wykonywał z polecenia magistrat Słupska; piąte stanowisko było wolne od patronatu.

Według Wojciecha Skóry superintendentem synodu Słupsk-Miasto był zazwyczaj pierwszy pastor kościoła Mariackiego; kolejno byli nimi pastor Hentschel z Wytowna (Weitenhagen) (1894–1904), Walter Bartholdy (1904–1911), Karl Bottke i, od przełomu 1937 i 1938 roku, Martin Reinke. Wśród pastorów parafii w XX wieku Skóra wymienia też Heinricha Meyera (1908–1910), doktora Helmuta Echternacha i Ernsta Seilsa. W okresie walki Kościołów (Kirchenkampf) Seils stał po stronie Niemieckich Chrześcijan, a Reinke, Echternach, Bottke, Spittel i Wernicke — po stronie Kościoła Wyznającego.

Według „Bünder Tageblatt” z 21 grudnia 1935 roku minister Rzeszy i Prus do spraw kościelnych Kerrl, na podstawie pierwszego rozporządzenia wykonawczego z 3 października 1935 roku do ustawy o zabezpieczeniu Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego, mianował członków prowincjonalnych komitetów kościelnych; do Prowincjonalnego Komitetu Kościelnego dla Pomorza wszedł między innymi pastor Reinke ze Słupska („Pfarrer Reinke, Stolp”; gazeta nie podaje imienia). Rudolf Spittel (1887–1945), pastor od 1923 roku, a od następnego roku przy kościele Mariackim, został w 1942 roku na krótko aresztowany przez władze nazistowskie; 3 kwietnia 1945 roku Sowieci wywieźli go do obozu przejściowego w Grudziądzu, a stamtąd do Gdańska, gdzie osłabiony chorobą pracował w stoczni Schichau i zmarł na tyfus 26 lipca 1945 roku w obozie Narwik.

Pastor Georg Wernicke uciekał z żoną i córką w stronę Lęborka; gdy dogonili ich czerwonoarmiści i zgwałcili córkę, zastrzelił w przydrożnej stodole żonę, dziecko i siebie.

W marcu 1945 roku, przy zdobyciu miasta albo wkrótce potem, kościół został poważnie uszkodzony: spłonęło wnętrze i hełm wieży zachodniej, ucierpiał dach. Według Wojciecha Skóry kościół ocalał jednak z kilkudniowego pożaru, który od 8 marca 1945 roku trawił centrum miasta; czerwonoarmiści urządzili w nim magazyn łupów wojennych, a wnętrze spłonęło w pożarze wywołanym przez niedopałek rzucony przez jednego z nich — dach wieży się zawalił, ale solidna konstrukcja przetrwała. W drugiej połowie 1945 roku wypalony kościół nadal służył za magazyn niemieckich sprzętów, już polskim władzom, a latem tego roku kościół Mariacki i kościół zamkowy przejęli katolicy, czyli Polacy.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że parafię erygowano 1 czerwca 1946 roku, a kościół poświęcono 24 grudnia 1947 roku. Józef Szymański przytacza projekt księdza Jana Ziei z 30 kwietnia 1947 roku, w którym ten zapowiadał: „Niezwłocznie przystąpimy do remontu kościoła mariackiego”; według tego autora 15 października 1947 roku ksiądz Karol Chmielewski został wikariuszem parafii świętego Ottona z rezydencją przy kościele Najświętszej Maryi Panny.

🟡 Szymański podaje, że dekret erekcji parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Różańca Świętego wydano 1 czerwca 1948 roku; strona diecezji i Eugeniusz Rydz podają 1 czerwca 1946 roku.

Wieżę odbudowano w latach 2003–2004, a w 2009 roku kościół odzyskał zegary i dzwony.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według księgi duchownych Müllera z 1912 roku Christian Ketelhut urodził się w 1492 roku, a do Słupska przybył w 1522 roku. Uzupełnienia na końcu tej księgi podają, że Adam Placotomus został powołany 24 marca 1671 roku, choć wykaz główny datuje jego urzędowanie od 1676 roku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 901, 902; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 453–459, 461, 582; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 57, 59, 63, 65, 69, 70, 71, 72, 73; Zygmunt Szultka, „Inne ujęcie procesu reformacji w Słupsku”, „Acta Cassubiana”, Instytut Kaszubski; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 902–903; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025); „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894; S. Wesołowska, „Geneza reformacji w Księstwie Pomorskim”, „Nasze Pomorze” 2 (2000), s. 177–194; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 8, 18; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 175–176; „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 27 lipca 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 17 września 1852 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 25 marca 1881 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 maja 1882 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 15 maja 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 20 czerwca 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 17 listopada 1895 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 12 sierpnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 11 lipca 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 18 stycznia 1898 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 17 marca 1898 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung”, 11 stycznia 1905 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 9 lutego 1908 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 9 września 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 29 stycznia 1911 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 7 lutego 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 maja 1914 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Heidenreich, „Początki reformacji i tumult religijny w Słupsku w latach 1521–1525”, „Słupskie Studia Historyczne” I, 1993, s. 92, 96–99; R. Pawlik, „Duchowni kapituły kamieńskiej ze wschodniej części Księstwa Pomorskiego wobec reformacji”, „Acta Cassubiana” XIX, 2017, s. 172–173, 175; Z. Szultka, „Spostrzeżenia nad procesem reformacji w Słupsku”, „Zapiski Historyczne” LXXXIII, z. 2, 2018, s. 10, 25–28, 31–34, 37, 39–40; Z. Szultka, „Pastor Paul Bolduan. Ze studiów nad XVII-wiecznym piśmiennictwem i kulturą Pomorza”, „Acta Cassubiana” XV, 2013, s. 40, 48; W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946)”, „Przegląd Zachodniopomorski” XL, 2025, s. 130–133, 139, 142, 153–154, 156; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 26 stycznia 1879 roku, s. 4 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 10 maja 1892 roku, s. 4 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 października 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Bünder Tageblatt” (Bünde), 21 grudnia 1935 roku, s. 9 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal); J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 408, 410, 415; E. Rydz, „Rzymskokatolickie kościoły parafialne w przestrzeni sakralnej Słupska”, „Peregrinus Cracoviensis” 25, nr 1, 2014, s. 10–11; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; H. Boldt, „Dünnow als ostpommersche Heimstätte deutscher Kirchenorgelbaukunst”, „Ostpommersche Heimat” 1937, nr 10.