Słuszewo — kościół ewangelicki (Schluschow)

Słuszewo — po niemiecku Schluschow — leżało po pomorskiej stronie granicy prowincji, w powiecie lęborskim. Wieś była siedzibą własnej parafii ewangelickiej z kościołem parafialnym. Franz Schultz, wyliczając około 1912 roku osiemnaście parafii powiatu, wymienia Słuszewo z jednym kościołem.

W 1784 roku Słuszewo leżało trzy i pół mili na północny wschód od Lęborka, w dolinie nad strumieniem. Wieś była podzielona na siedem folwarków siedmiu właścicieli noszących polskie nazwiska. W sumie liczyła wtedy 20 dymów.

Parafia była jedną z sześciu, które powstały w powiecie po wizytacji generalnej z 1887 roku. W powiecie było wcześniej dwanaście parafii, a do kościoła parafialnego bywało dwie mile drogi i więcej. Wizytacja, którą w synodzie prowadził generalny superintendent Pomorza D. Poetter, stwierdziła te braki, po czym konsystorz prowincji powołał kolejno sześć wikariatów, z czasem przekształconych w samodzielne parafie. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obwód dworski liczył 131 mieszkańców: 78 ewangelików i 53 katolików. Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał ewangelików za Niemców, a katolików za Kaszubów.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 103 mieszkańców: 49 ewangelików i 54 katolików. W tym spisie ewangelików przypisano do Salina, katolików do Lęborka, urząd stanu cywilnego mieścił się w Gniewinie, a obwód urzędowy nosił nazwę Bismark.

W Słuszewie wikariat utworzono w grudniu 1899 roku, kościół oddano do użytku w 1906 roku, a samodzielną parafię erygowano w 1907 roku. Dokładną datę podaje „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza: własną gminę kościelną z proboszczem utworzono 29 czerwca 1907 roku, wydzielając ją z trzech parafii naraz: Salina, Gniewina i zachodniopruskiego Bolszewa. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku kościół w Słuszewie, po niemiecku Schluschow, poświęcono 20 września 1906 roku; wikariuszami, a potem pastorami byli tu: Max Dufft (1899–1901), Erich Schwerin (1901–1903), Willy Marzahn (1903–1904), Johannes Schmidt (1904–1908) i Otto Blessin (od 1909 roku).

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy Augusta Terletzkiego, omówionego przez Wiktora Z. Łyjaka, zakład, którym od 1893 roku kierował Eduard Wittek, zbudował w 1906 roku do kościoła w Słuszewie organy o ośmiu głosach z jednym połączeniem oktawowym. W wykazie Meyersa z początku XX wieku Słuszewo figuruje jako siedziba samodzielnej parafii ewangelickiej i urzędu stanu cywilnego, obejmującego między innymi Brandswerder, Chinow i Sellnow.

W 1910 roku Słuszewo liczyło 182 mieszkańców.

W 1908 roku o Słuszewie pisano daleko poza Pomorzem. Na doroczne święto drezdeńskiego związku głównego ewangelickiej Fundacji Gustawa Adolfa, obchodzone w Pirnie w dniach 22–24 czerwca, przeznaczono dla tej gminy kolektę z nabożeństwa dziecięcego i z nabożeństwa świątecznego 24 czerwca. Na zgromadzeniu Towarzystwa Gustawa Adolfa w Spremberg, pod koniec czerwca, Słuszewo, opisane jako gmina „w powiecie lęborskim, najuboższym na Pomorzu”, było jednym z trzech kandydatów do daru, około 6150 marek, zebranego przez związki brandenburskie; w głosowaniu dar przypadł jednak gminie Grüssau na Śląsku.

W sierpniu „Lauenburger Kreis- und Lokalblatt” w artykule „Polen in Pommern” przedstawił Słuszewo jako gminę ewangelicką szczególnie ciężko nękaną przez polskość, którą zajęło się właśnie Towarzystwo Gustawa Adolfa, i pisał, że gmina, istniejąca dopiero od 1899 roku, miała już czterech kolejnych duchownych i wszyscy musieli mieszkać w nędznych warunkach, odkąd dzierżawca domeny wypowiedział im w miarę znośne mieszkanie. Ówczesny pastor opisywał, że mieszka w starej, krytej strzechą chałupie i ma jedną izbę: po jednej stronie obora, po drugiej kuchnia, po trzeciej komora rodziny robotniczej, z którą dzieli poddasze; woda była tak zła, że dzieci szkolne przynosiły mu codziennie dzbanek wody z sąsiedniej wsi.

Katolicka „Germania”, powołując się na „Westpreußisches Volksblatt”, odpowiedziała, że Słuszewo jest domeną królewską w ręku ewangelickiego dzierżawcy, rodziny robotników są z wyjątkiem około pięciu ewangelickie, szkoła ma charakter ewangelicki, a we wsi zbudowano kościół, przy którym urzęduje pastor — i w ten sposób podważała tezę o szczególnym zagrożeniu gminy przez polskość. W listopadzie 1908 roku ogłoszono, że probostwo w Słuszewie, wolne od patronatu, zwolniło się przez przeniesienie pastora i zostanie obsadzone w drodze wyboru przez gminę, z uposażeniem 1800 marek i 300 marek dodatku mieszkaniowego. W marcu 1920 roku gmina kościelna szukała przez ogłoszenie w „Reichsbote” dzwonu z brązu w tonie C albo innym, o wadze około 300 kilogramów.

W 1927 roku pastorem w Słuszewie był Schliewe. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1400 dusz. Parafia była wolna od patronatu, a pastorem był od 16 listopada 1925 roku Oscar Schliewe. Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a wieś stała się katolicka. Do dziś zachował się rozległy cmentarz ewangelicki z XIX wieku, ujęty w ewidencji zabytków — z licznymi nagrobkami, ocalałymi elementami metalowymi i schodami w części centralnej; w źródłach nie znaleziono wiadomości o losach budynku kościoła po 1945 roku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gniewino na lata 2025–2028 pisze w czasie przeszłym, że „w Słuszewie istniał nawet kościół zbudowany w 1905 r., odnotowany na mapie z 1938 r.”. W innym miejscu podaje, że „nie zachowała się też żadna z kaplic cmentarnych (Bychowo, Rybno, Słuszewo)”; kiedy i jak budynek zniknął, nie mówi.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 263; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat lęborski, pozycja 150 wykazu obwodów dworskich; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 726; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 203; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gniewino na lata 2025–2028 (uchwała nr XVIII/135/2025 z 7 lipca 2025 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 2881, s. 44 i 72; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; „Weißeritz-Zeitung” (Dippoldiswalde), 18 czerwca 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 28 czerwca 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Mülheimer Volkszeitung” (Mülheim am Rhein), 25 sierpnia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 22 listopada 1908 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 marca 1920 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 46, 61.