Smarzewo — cmentarz ewangelicki

Obiektem jest grobowiec rodzinny dawnych właścicieli majątku. Po 1945 roku majątek znacjonalizowano, a dwór rozebrano; zachowały się piwnice dworu, łącznika i oficyny z połowy XIX wieku, wpisane do rejestru zabytków pod numerem A-862 dnia 25 kwietnia 1977 roku. W wyciągu z wojewódzkiej ewidencji zabytków dla gminy Smętowo Graniczne grobowca nie wymieniono; przy Smarzewie figurują park podworski oraz piwnice dworu.

Smarzewo, od 19 stycznia 1915 roku po niemiecku Kriesfelde (wcześniej urzędowo Smarzewo, w 1868 roku Smarszewo), leży na wschodnim, nadwiślańskim krańcu Kociewia, w dzisiejszej gminie Smętowo Graniczne. Przed 1920 rokiem należało do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920–1939 leżało tuż przy granicy polsko-niemieckiej.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1583 roku, przeprowadzona za biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego, zastała w Smarzewie dziewięciu osiadłych poddanych. Wizytacja odnotowała też, że poddani winni są kościołowi daninę, ale nie wiedziano, ile miar. Kościołem tym była fara świętego Jana Chrzciciela w Pieniążkowie, murowana i wtedy bliska zawalenia. Z powodu zniszczenia świątyni nie przechowywano w niej ani Najświętszego Sakramentu, ani chrzcielnicy, a opiekę nad nią sprawował Szymon, proboszcz z Lalków. Kolejna wizytacja, po poświęceniu w 1593 roku nowego, ceglanego kościoła, zapisała Smarzewo jako dobra Krzysztofa Konopackiego, z dziewięcioma osiadłymi poddanymi i dziesiątym gospodarstwem pustym. Każdy poddany winien był miarę żyta i tyleż owsa, ale — jak zanotował wizytator — ściągano to z trudem, ledwie połowę.

Do parafii w Pieniążkowie, nie w Lalkowach, przypisuje Smarzewo także Słownik geograficzny.

Do rodu von Kries — ewangelickiej rodziny szlacheckiej z Turyngii — należał później tutejszy majątek. Na folwarku urodził się w 1868 roku Wolfgang von Kries; dobrami gospodarował wtedy jego ojciec, Otto von Kries (1839–1916). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 24 budynki mieszkalne, 60 gospodarstw domowych i 335 mieszkańców — 165 mężczyzn i 170 kobiet — z czego 275 było katolikami, a 60 ewangelikami. Hodowano tu owce i prowadzono mleczarnię.

Wykaz gmin z 1885 roku zapisywał tutejszych ewangelików przy parafii ewangelickiej w Gniewie (Mewe). W tym samym wykazie ewangelików z sąsiednich wsi tego kąta powiatu — Leśnej Jani i Kopytkowa — przypisano parafii w Nowem. W Smętowie ewangelicka gmina, przy której Smarzewo zapisywano później, zaczęła prowadzić własne księgi metrykalne w 1896 roku i należała do diecezji świeckiej, a jej ceglany kościół z 1904 roku służy dziś rzymskim katolikom.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku stwierdza krótko: „Cmentarz zdewastowany”. Zachowały się wtedy jedynie dwa nagrobki, połamane i z zatartymi napisami, a układ mogił był nieczytelny. Obiekt o powierzchni około czterdziestu ośmiu metrów kwadratowych leżał w parku podworskim, wśród starych dębów i lip, z trzema lipami o średnicy pnia pięćdziesięciu centymetrów w dobrym stanie zdrowotnym.

Otto von Kries był właścicielem Smarzewa z folwarkiem Czerwińsk co najmniej od 1891 do 1912 roku; majątek liczył od 751 do 792 hektarów, a ewangelicy należeli do parafii w Smętowie (Schmentau). W 1912 roku dzierżawił go Siegfried von Kries, który w 1928 roku był właścicielem. W 1930 roku 324 hektary z jego dóbr wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu; w 1936 roku wypłacano pierwszą ratę wynagrodzenia za przymusowo wykupioną część Smarzewa.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Smarszewo jako majątek. Notował tu sześć domów mieszkalnych i 110 mieszkańców, w tym 21 ewangelików i 89 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Gniewie; katolicy — do parafii Pienonskowo; dzieci należały do okręgu szkolnego Czerwinsk.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Marienwerder, s. 82–83, poz. 178; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 72 i 388; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, hasło Pieniążkowo; wykaz diecezji i parafii ewangelickich prowincji Prusy Zachodnie (westpreussen.de); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków — gmina Smętowo Graniczne; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Smarzewie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 158; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 130–131; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154–155; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 23; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1936, nr 11; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1212; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 112–113.