Smażyno — cmentarz ewangelicki

Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku zapisał Smażyno w parafii strzepckiej z ośmioma łanami, z których cztery stały puste; podatek za rok 1571 — od czterech łanów osiadłych i karczmy dziedzicznej — zapłacił starosta mirachowski Jakub Szczawiński. Lustracja królewszczyzn z 13 września 1664 roku pokazuje Smażyno zrujnowane wojnami. Wieś należała niegdyś do starostwa mirachowskiego, ale od dawna szła na osobnych przywilejach królewskich; dożywotnio trzymał ją Paweł Ossowski. „Dworu żadnego niemasz” — zapisali lustratorzy; dzierżawca mieszkał w chałupie gburskiej. Na dziewięciu włókach z czterech gburów został jeden, a sołtys Jakub Knop stracił swój przywilej jeszcze „za pierwszej wojny”. Było czterech ogrodników we wsi i dwóch na Głodowie, ćwierć mili od wsi w lesie, oraz młyn o jednym kole na Smażynce. Tacę dawano do Strzepcza.

Według Franza Schultza Smażyno, jako majątek niemieckiego właściciela, miało być zamieszkane przez ewangelików już w czasach Reformacji. Wieś należała do rodziny von Wobeser — w katastrze kontrybucyjnym zapisano Joachima Augusta von Wobesera jako posiadacza „konfesji luterańskiej, rodem z Pomorza”, który trzymał tu dzierżawcę nazwiskiem Bobretzki. Ruch reformacyjny stłumiono na początku XVII wieku i wtedy, jak notuje Franz Schultz, tutejsi ewangelicy chodzili do kamienia nad graniczną Łebą — gdzieś w okolicy miejsca zwanego Borrek — gdzie chrztów i ślubów udzielał im duchowny z Pomorza; później trzymali się parafii w Bolszewie albo w Dzięcielcu, leżącym już po pomorskiej stronie.

Od tamtej pory stale utrzymywała się tu grupa ludności ewangelickiej: w 1848 roku katolików było tylko 110, w 1867 — tylko 106, przy ludności całych dóbr wraz z przyległą nowizną Gladau (w innym miejscu druku Glodau) liczącej 253 osoby.

Statystyka z 1789 roku notuje Smażyno jako szlachecką wieś o ośmiu dymach, z młynem, przypisaną do parafii w Strzepczu i należącą do szambelana von Wobesera. Po nim majątek przeszedł na von Weihera, późniejszego dyrektora ziemskiego, czyli landrata powiatu wejherowskiego, dalej na jego wdowę, w 1835 roku na Benna von Weihera, w 1839 na Louisa Hertiga, w 1847 na Puttkammera, a od 15 sierpnia 1854 roku na rodzinę Pieper. Za urzędowania tego von Weihera Smażyno było siedzibą władz powiatowych.

W 1902 roku dobrami o powierzchni 873 hektarów władała Elise Pieper z dziećmi; mieszkało w nich 399 osób, z czego 102 uznano za Niemców, a 297 za Polaków.

Według pruskich ksiąg hipotecznych August von Wobeser otrzymał Smażyno królewskim zapisem dziedzicznym w 1778 roku na prawie szlacheckim; od 1790 roku majątek należał do jego żony Henriette Marie z domu von Weiher, owdowiałej wcześniej po pierwszym mężu z rodu von Weiher, od 1793 roku do jej syna Adolfa Franza Georga (u Bära „v. W.”), a od 1827 roku do jego wdowy Luise Wilhelmine z domu von Platen. W wykazie wasali z lat 1774–1775 przy 41-letnim Joachimie Auguście von Wobeserze, poruczniku w stanie spoczynku z Zewitz w ziemi lęborskiej, zapisano pasierba Franza von Weihera (11 lat).

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Smazin wraz z Neuhof jako majątek rycerski z 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 231, w tym 111 ewangelików i 120 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Strzepczu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Dane te obejmują Smażyno z Neuhof, a liczby Schultza — dobra wraz z nowizną Glodau.

W 1862 roku siedmiu tutejszych właścicieli zawiązało komitet budowy kościoła ewangelickiego. Ceglaną świątynię budowano dwa sezony: kamień węgielny położono 24 lipca 1864 roku, a poświęcono ją 19 listopada 1865 roku — tak podaje Franz Schultz (1907). W innych zapisach kościół datowany jest na 1864 albo na 1865 rok; Schultz podaje dla tych lat położenie kamienia węgielnego i poświęcenie. Schultz opisuje budowlę jako ceglany kościół gotycki o smukłych szkarpach, z wąskimi, wysokimi oknami łączonymi po dwa i z daleko wysuniętym, wielobocznie zamkniętym prezbiterium; wysokość spiczastej wieży określa na sto dziesięć stóp.

O założeniu cmentarza pisał administrator parafii Wilhelm Fischer w sprawozdaniu z 1 maja 1863 roku dla Ewangelickiej Najwyższej Rady Kościelnej: gdy przybył do Smażyna, nie było tu miejsca pochówku dla zmarłych i zmarłych trzeba było często przewozić trzy mile do najbliższego cmentarza ewangelickiego, w Bolszewie. Właściciel majątku Pieper ze Smażyna podarował na cmentarz morgę piaszczystej ziemi, a inny członek tymczasowego zarządu gminy — dębowe belki na słupy (Grundständer). Sprawozdanie ogłosił w 1988 roku „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów oraz wykaz komunikantów od 1862 roku, a księgi konfirmacji od 1871 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K 1862— Konf 1871—. Dupl. A.-G. Neustadt: Tf Tr St 1862—74”.

W spisach z lat 1885–1910 większość mieszkańców była wyznania katolickiego. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w obszarze dworskim 255 mieszkańców: 89 ewangelików i 166 katolików, przy parafii ewangelickiej w Smażynie i katolickiej w Strzepczu. Pięć lat później, w spisie z 1 grudnia 1890 roku, obwód dworski wraz z Głodowem i Nowym Dworem liczył 242 mieszkańców; wśród 102 ewangelików Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył 90 Niemców i dwunastu Kaszubów.

Spis z 1 grudnia 1910 roku, w którym wieś figuruje pod nazwą „Smasin”, naliczył w obszarze dworskim 414 osób i podzielił je według języka ojczystego: 141 niemieckojęzycznych, wśród nich 138 ewangelików i 3 katolików, oraz 273 kaszubskojęzycznych, wszystkich wyznania katolickiego. Rubryki wyznaniowe tej tablicy odnoszą się do grup językowych osobno, nie do całej wsi.

W 1921 roku, przy 338 mieszkańcach, 182 osoby były wyznania ewangelickiego; narodowość niemiecką podało 127, a polską 211. W tym spisie ewangelików było o pięćdziesiąt pięć więcej niż osób narodowości niemieckiej.

Cmentarz jest czynny i częściowo użytkowany, a nagrobki ewangelickie pozostają czytelne. Dziejom tej parafii poświęcona jest monografia: A. Janusz, „Parafia Smażyno (1862–1945) na tle dziejów ewangelickiej diecezji Wejherowo” (recenzja M. Wójcika, „Gdański Rocznik Ewangelicki” XVIII, 2024).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Parafię urządzono według części źródeł w 1865 roku, a Heinz Neumeyer i tytuł najnowszej monografii tematu wskazują rok 1862; parafia istniała do 1945 roku w ramach ewangelickiej superintendentury wejherowskiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 138 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 891 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 179; Franz Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 518–519; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Neustadt, obwody dworskie, pozycja 91; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 62–63, pozycja 93; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; A. Janusz, „Parafia Smażyno (1862–1945)…”, recenzja w „Gdańskim Roczniku Ewangelickim” XVIII (2024); Uwe Kerntopf / H. Neumeyer, materiały do dziejów parafii Smasin; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 719 (s. 28), nr 1491 (s. 166–167); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 192, pozycja 352; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 340–341; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 65; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 260; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 7 (1988), s. 14 (sprawozdanie W. Fischera z 1 maja 1863 roku).