Smażyno — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Antoniego)

Smażyno — po niemiecku Smasin, a od 1942 roku zniemczone na Mühlental — jest kaszubską wsią w dzisiejszej gminie Linia. Warstwa ewangelicka była tu wyraźna i silna. Nazwa jest stara: zapisywano ją jako Smasin już w 1381 roku.

Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku zapisał Smażyno w parafii strzepckiej z ośmioma łanami, z których cztery stały puste; podatek za rok 1571 — od czterech łanów osiadłych i karczmy dziedzicznej — zapłacił starosta mirachowski Jakub Szczawiński. Lustracja królewszczyzn z 13 września 1664 roku pokazuje Smażyno zrujnowane wojnami. Wieś należała niegdyś do starostwa mirachowskiego, ale od dawna szła na osobnych przywilejach królewskich; dożywotnio trzymał ją Paweł Ossowski. „Dworu żadnego niemasz” — zapisali lustratorzy; dzierżawca mieszkał w chałupie gburskiej. Na dziewięciu włókach z czterech gburów został jeden, a sołtys Jakub Knop stracił swój przywilej jeszcze „za pierwszej wojny”. Było czterech ogrodników we wsi i dwóch na Głodowie, ćwierć mili od wsi w lesie, oraz młyn o jednym kole na Smażynce. Tacę dawano do Strzepcza.

Zanim stanął kościół, chrzczono tu przy kamieniu granicznym. Według Franza Schultza Smażyno miało ewangelickich mieszkańców już w czasach Reformacji, gdy było własnością niemieckiego posiadacza, ale na początku XVII wieku ruch ten tu stłumiono. Odtąd tutejsi ewangelicy chodzili do kamienia nad graniczną Łebą, gdzie pomorski duchowny udzielał im chrztów i ślubów; później trzymali się częściowo Bolszewa, częściowo Dzięcielca na Pomorzu. Granica państwowa biegła tuż obok.

Według katastru z 1773 roku Smażyno trzymał jako dobro łaski Joachim August von Wobeser, luteranin rodem z Pomorza, który osadził tu dzierżawcę nazwiskiem Bobretzki; pierwszy pruski dokument własności wystawiono szambelanowi von Wobeserowi 9 marca 1778 roku. W wykazie wasali z lat 1774–1775 przy 41-letnim Joachimie Auguście von Wobeserze, poruczniku w stanie spoczynku z Zewitz w ziemi lęborskiej, zapisano pasierba Franza von Weihera (11 lat).

Według pruskich ksiąg hipotecznych August von Wobeser otrzymał Smażyno królewskim zapisem dziedzicznym w 1778 roku na prawie szlacheckim; od 1790 roku majątek należał do jego żony Henriette Marie z domu von Weiher, owdowiałej wcześniej po pierwszym mężu z rodu von Weiher, od 1793 roku do jej syna Adolfa Franza Georga (u Bära „v. W.”), a od 1827 roku do jego wdowy Luise Wilhelmine z domu von Platen.

Trzon ludności ewangelickiej przetrwał: w 1848 roku katolików było tu tylko 110, w 1867 zaledwie 106, przy ogólnej liczbie mieszkańców wynoszącej łącznie z Glodau 253. W 1862 roku siedmiu gospodarzy zawiązało komitet budowy kościoła; z tym samym rokiem Heinz Neumeyer wiąże urządzenie tutejszej placówki, natomiast samą parafię — diasporalną, w diecezji wejherowskiej — datuje się na 1865 rok. Z początkami parafii łączy się nazwisko właściciela majątku Augusta Piepera, a jako pierwszego pastora wymienia się Wilhelma Fischera z Bartoszyc. Pismo wysłane z Królewca 27 lutego 1862 roku do Ewangelickiej Najwyższej Rady Kościelnej w Berlinie, którego referentem był nadradca konsystorski Oesterreich, proponuje na administratora parafii (Pfarrverweser) w Smażynie Ernsta Wilhelma Fischera, ordynowanego jako pomocnik duchownego (Hilfsprediger), który mieszkał wcześniej w Królewcu w domu rodziców.

To samo pismo wymienia właścicieli majątków, którzy zbudowali w Smażynie plebanię z salą modlitw (Pfarr- und Bethaus): „Pieper-Smazin, Pieper-Lebno, v. Raesfeldt-Lewino, Röhrig-Wyszeczin, v. Zelewski-Tempcz, Tourbie-Strepcz und Görlitz-Czentkau”. Imienia Piepera ani tego, że Fischer przybył z Bartoszyc, nie podaje ani to pismo, ani Schultz, ani wykaz Kerntopfa; Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego administratora Wilhelma Fischera, nie podając, skąd przybył. Kamień węgielny położono 24 lipca 1864 roku, a świątynię poświęcono 19 listopada 1865 roku; jedne zapisy podają jako rok budowy 1864, inne 1865.

Kościół jest ceglany, w formach neogotyckich, ze smukłymi przyporami, wysokimi sprzężonymi oknami i ośmiobocznie zamkniętym chórem; wieża liczy 110 stóp.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku w Smażynie, po niemiecku Smasin, najpierw zbudowano murowaną plebanię i w jej większej, dolnej części urządzono salę modlitw; po wybudowaniu kościoła salę tę zamieniono na pokoje. Kościół, mierzący ponad sto stóp długości i pozostający pod patronatem gminy, miał trzy metalowe dzwony i organy z 1866 roku o trzynastu głosach z pedałem; chrzcielnicę podarowało kobiece Towarzystwo Gustawa Adolfa ze Schmalkalden. Pierwszy duchowny parafii, administrator Wilhelm Fischer, wygłosił w Smażynie kazanie wstępne 20 kwietnia 1862 roku, w Niedzielę Wielkanocną.

W sprawozdaniu, które napisał w Smażynie 1 maja 1863 roku i przesłał przez konsystorz w Królewcu do Ewangelickiej Najwyższej Rady Kościelnej, Fischer wyliczył pierwsze dary dla parafii: po jego przemówieniu na gdańskiej konferencji pastorskiej sala modlitw otrzymała duży żeliwny, częściowo złocony krucyfiks i takież lichtarze, jedna z gdańskich rad parafialnych podarowała starszy posrebrzany kielich ołtarzowy ze złoconą pateną, a nieznany darczyńca, ze stemplem pocztowym Królewca, przysłał księgi kościelne. Pisał też, że tutejsza diaspora pragnęła kościoła już od lat dwudziestych XIX wieku, gdy ówczesny właściciel Wyszecina, odległego o pół mili, ofiarował rejencji bezpłatnie 110 morgów dobrej ziemi ornej na uposażenie parafii, a w latach czterdziestych budowę kościoła w Smażynie brano już pod uwagę.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Smazin wraz z Neuhof jako majątek rycerski z 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 231, w tym 111 ewangelików i 120 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Strzepczu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku tutejszy obszar dworski liczył 255 mieszkańców: 89 ewangelików i 166 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Smażynie, katolicy do parafii w Strzepczu. Pięć lat później, w spisie z 1 grudnia 1890 roku, obwód dworski wraz z Głodowem i Nowym Dworem liczył 242 mieszkańców; wśród 102 ewangelików Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył 90 Niemców i dwunastu Kaszubów.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) w Smażynie była szkoła ewangelicka, do której w 1887 roku uczęszczało 46 dzieci, a wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku naliczyła w Smażynie i Głodowie razem 61 katolików i 9 akatolików. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował we wsi 338 mieszkańców, w tym 182 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 211 osób, niemiecką 127.

Parafia obejmowała wsie z terenu dzisiejszych gmin Linia, Szemud i Luzino — między innymi Barłomino, Wyszecino, Strzepcz i Lebno. W 1890 roku miała jednego duchownego, 900 dusz i 33 miejscowości; po budowie kościoła ewangelickiego w Luzinie w latach 1895–1897 straciła część wiernych, a w 1937 roku pozostało jej 235 dusz w dziesięciu miejscowościach i nie miała już własnego duchownego. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 882 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1893 roku Karl Lambrecht. Wcześniejsze zmiany na probostwie notowała prasa. W czerwcu 1880 roku wśród gości jednego z hoteli królewieckich wymieniono pastora Jodtkę ze Smażyna.

W lipcu 1884 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że probostwo, bez patrona, zwolniło się wskutek powołania pastora na inne stanowisko; dawało 2269 marek dochodu i wolne mieszkanie, liczyło 850 dusz i cztery szkoły z czterema nauczycielami, a gmina miała wybrać pastora spośród trzech kandydatów wskazanych przez konsystorz. W marcu 1893 roku sytuacja się powtórzyła: dochód wynosił wtedy około 2200 marek obok mieszkania, a gmina liczyła około 650 dusz, z pięcioma szkołami i pięcioma nauczycielami. Sprawozdanie z synodu diecezji wejherowskiej, ogłoszone w listopadzie 1897 roku, wymieniało wśród wydarzeń minionego okresu naprawę kościołów w Pucku i w Smażynie.

Richard Petzold, dawny diakon gminy w Smażynie, podał w 1987 roku w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela” następstwo duchownych parafii: Ernst Wilhelm Fischer (1862–1870), David Heinrich Jodtka (1871–1884), Gottlieb Weihe (1884–1886), Paul Ludwig Kallinowski (1886–1893) i ostatni pastor Carl Lambrecht, który 1 listopada 1930 roku przeszedł w stan spoczynku. Kilka tygodni później konsystorz w Poznaniu powierzył Petzoldowi jako diakonowi gminy (Gemeindediakon) zarząd parafii, a do parafii wprowadził go superintendent wejherowski Johannes Syring.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów oraz wykaz komunikantów od 1862 roku, a księgi konfirmacji od 1871 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K 1862— Konf 1871—. Dupl. A.-G. Neustadt: Tf Tr St 1862—74”.

Po 1945 roku społeczność ewangelicka przestała istnieć; w 1946 roku kościół przejęli katolicy, a w 1971 roku erygowano parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem świętego Antoniego Padewskiego. Jest to jedyny dawny kościół ewangelicki na terenie gminy Linia. Dzieje parafii opracował monograficznie Andrzej Janusz w 2024 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Dane te obejmują Smażyno z Neuhof, a liczby Schultza z 1867 roku — Smażyno z Glodau.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 138 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 891 dusz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Smażyn”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 454–455; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 519; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 179; Franz Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 519; U. Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com — hasło „evangelische Kirche Smasin” (za Schultzem 1907 i Heinzem Neumeyerem); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), powiat wejherowski, s. 62–63, poz. 93; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); zabytek.pl; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 47; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 719 (s. 28), nr 1491 (s. 166–167); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 192, pozycja 352; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 340–341; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 65; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 260; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 3 czerwca 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 20 lipca 1884 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 5 marca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 6 listopada 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 6 (1987), s. 26–27, i nr 7 (1988), s. 11–16 (dokumenty z Ewangelickiego Archiwum Centralnego w Berlinie, udostępnione przez R. Petzolda).