Smętowo Graniczne — cmentarz ewangelicki z grobowcem właścicieli majątku

Na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego w Smętowie Granicznym stoi grobowiec dawnych właścicieli tutejszego majątku. Wojewódzka ewidencja zabytków wpisuje w tym miejscu nie grobowiec, lecz aleję dawnego cmentarza poewangelickiego.

Smętowo Graniczne, po niemiecku Schmentau, to wieś kociewska, do 1920 roku w powiecie kwidzyńskim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzyńskiej i prowincji Prusy Zachodnie, w zawiślańskiej części powiatu. W latach 1920–1939 wieś znalazła się w granicach Rzeczypospolitej, a pierwszy polski spis powszechny, z 30 września 1921 roku, wykazał Smętowo w powiecie grudziądzkim.

Wizytacja biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego wymienia Smętowo jako dwór w wykazie dziesięcinnym kościoła świętej Barbary w Lalkowach. W tym wykazie obok Smętowa figurują Kopytkowo z osiemnastoma kmieciami, Lalkowy z siedemnastoma i dwór w Smętówku, dający sześć korców żyta i cztery owsa. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Smętowo figuruje wśród dóbr 51-letniego hrabiego Jakuba Czapskiego, mieszkającego w Mierzeszynie (Meisterwalde), a następnie jego zięcia i następcy, 29-letniego Maksymiliana Mielżyńskiego.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Schmentau jako folwark. Notował tu 11 domów mieszkalnych i 196 mieszkańców, w tym 48 ewangelików i 148 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Neuenburg, a dzieci do okręgu szkolnego Czerwinsk. Wykaz gmin ze spisu z 1885 roku umieszcza w powiecie kwidzyńskim całą tę okolicę — Lalkowy, Leśną Janię, Smarzewo, Smętówko i Kopytkowo — bez osobnego wiersza dla Smętowa, ani wśród gmin wiejskich, ani wśród obwodów dworskich. Jedyne „Schmentau” w całym wykazie gmin to odrębna wieś powiatu kartuskiego. W spisie Smętowo figuruje jako miejsce zamieszkane w obszarze dworskim Ostrowite, z ośmioma domami i stu dwudziestoma dziewięcioma mieszkańcami; te same dane podaje Słownik geograficzny.

Śladem tutejszej społeczności ewangelickiej jest neogotycki kościół z 1904 roku wraz z pastorówką, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1671 dnia 4 sierpnia 1998 roku, a po 1945 roku przejęty przez parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem Ciała i Krwi Pańskiej. Gmina ewangelicka prowadziła własne księgi chrztów, ślubów, pogrzebów, komunikantów i konfirmacji od 1896 roku i należała do diecezji świeckiej.

W pierwszym spisie Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku na 365 mieszkańców Smętowa w 29 budynkach mieszkalnych 351 podało wyznanie rzymskokatolickie, a 14 ewangelickie; narodowość polską zadeklarowały 353 osoby, niemiecką dwanaście. W sąsiednim Smętówku na 151 mieszkańców ewangelików było pięciu. Katolicy należeli do 1936 roku do parafii w Lalkowach.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 152 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 822 dusze.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, 1582–1583; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; wykaz ksiąg metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie (M. Bär, 1908); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 71 (s. 4), nr 281 (s. 11); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.