Smętowo Graniczne — cmentarz ewangelicki przy kościele

Cmentarz ewangelicki w Smętowie Granicznym (po niemiecku Schmentau) zachował się jako cmentarz przykościelny przy dawnej świątyni ewangelickiej. Kościół — neogotycki, ceglany — wzniesiono tu w 1904 roku wraz z pastorówką; wtedy też przy nim założono miejsce pochówku. Do rejestru zabytków wpisano kościół, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Ciała i Krwi Pańskiej, wraz z pastorówką, dziś plebanią, pod numerem A-1671 z 4 sierpnia 1998 roku. Cmentarz nie jest wpisany do rejestru i figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Dokument z 1326 roku zapisał Smętowo jako Smantow; w XIX wieku był to folwark królewskiej domeny Ostrowite. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Smętowo figuruje wśród dóbr 51-letniego hrabiego Jakuba Czapskiego, mieszkającego w Mierzeszynie (Meisterwalde), a następnie jego zięcia i następcy, 29-letniego Maksymiliana Mielżyńskiego. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Schmentau jako folwark. Notował tu 11 domów mieszkalnych i 196 mieszkańców, w tym 48 ewangelików i 148 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Neuenburg; katolicy — do parafii Lalkau; dzieci należały do okręgu szkolnego Czerwinsk. Katolicy należeli tu do parafii w Lalkowach.

Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku nie prowadzi Smętowa jako osobnej gminy: notuje je jako osadę o ośmiu domach i 129 mieszkańcach w obszarze dworskim Ostrowite (Osterwitt). Te same liczby — osiem domów i 129 mieszkańców — podaje Słownik geograficzny. Cały obszar dworski liczył wtedy 748 mieszkańców, w tym 543 katolików, 201 ewangelików i cztery osoby wyznania mojżeszowego. Zanim powstała tu własna parafia, ewangelicy ze Smętowa Granicznego należeli do parafii w Nowem (Neuenburg) — kronika Harnocha z 1890 roku wymienia Schmentau wśród miejscowości tej parafii leżących w powiecie kwidzyńskim.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji od 1896 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K Konf 1896 —”. Do 1918 roku Schmentau było samodzielną parafią ewangelicką w diecezji świeckiej. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Schmentau, prowadzone jako osobny obwód dworski, liczyło 322 mieszkańców; język niemiecki podały 192 osoby — 164 ewangelików i 28 katolików — a polski 130. Do tutejszej parafii należały wówczas także Ostrowite, Smętówko i Smarzewo. Prasa przechowała nazwiska dwóch tutejszych pastorów. Latem 1909 roku pastor Schmidt ze Smętowa prosił w ogłoszeniu w berlińskim „Reichsbote” o wózek inwalidzki dla 64-letniej wiejskiej ubogiej, od młodości kalekiej, a wtedy już całkiem pozbawionej władzy w członkach.

W lutym 1914 roku pastor Freyer ze Smętowa wygłosił mowę pogrzebową, gdy zmarłego nadprezydenta von Conrada składano w rodzinnej krypcie w jego rodowym majątku Frąca.

Przed 1920 rokiem Smętowo leżało w powiecie kwidzyńskim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzyńskiej i prowincji Prusy Zachodnie. Smętowo leżało w zawiślańskiej części powiatu, oddanej Polsce w 1920 roku. W latach 1920–1939 należało do Rzeczypospolitej. W pierwszym spisie Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, naliczono w Smętowie 365 mieszkańców, z czego 351 wyznania rzymskokatolickiego i czternaście ewangelickiego.

Po 1945 roku świątynię przejęli rzymscy katolicy — jest dziś kościołem parafialnym pod wezwaniem Ciała i Krwi Pańskiej — a cmentarz pozostał przy niej jako przykościelny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 152 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 822 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 536; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); zabytek.pl — kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Ciała i Krwi Pańskiej w Smętowie Granicznym; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 82, poz. 168 wraz z wykazem osad i skorowidzem nazw; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Marienwerder, poz. 151; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, hasło Smątowo 2.; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), powiat grudziądzki, s. 19, poz. 20; wykaz diecezji ewangelickich Prus Zachodnich do 1918 roku (Familienforschung in Westpreußen); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 71 (s. 4), nr 281 (s. 11); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87; „Der Reichsbote” (Berlin), 4 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 8 lutego 1914 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).