Smołdzino — cmentarz wiejski (ewangelicki)

Cmentarze są w Smołdzinie dwa, a trzeci wiąże się z kaplicą na Rowokole, sięgającą XIV i XV wieku. Główny to dawny cmentarz wiejski, założony w drugiej połowie XIX wieku w południowej części miejscowości, obok dzisiejszego cmentarza katolickiego; według serwisu dziedzictwo.ewangelicy.pl zamknięto go w 1945 roku, natomiast monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego z 2013 roku pisze, że służy do dziś jako parafialny.

Smołdzino, po niemiecku Schmolsin, leży u wschodniego podnóża Rowokołu — wzgórza o wysokości stu czternastu metrów, na którym stała słynna kaplica pielgrzymkowa pod wezwaniem świętego Mikołaja (według Norberta Buskego: Maryi), a wcześniej, jak się przypuszcza, znajdowało się miejsce dawnego kultu; utrzymywano tam także ogień dla żeglarzy. Wieś pojawia się w dokumentach jako villa Smolsino w 1281 roku, gdy nadano ją klasztorowi z Białoboków, a w 1291 roku Bogusław IV potwierdził darowiznę klasztorowi oliwskiemu.

Reformacja przyspieszyła koniec sanktuarium na górze: mury rozebrano, srebra zabrano, a w zamian S. Tessen, właściciel dóbr smołdzińskich i starosta lęborski, wzniósł u stóp wzgórza kaplicę, poświęconą 3 czerwca 1582 roku. Osiem lat później, 21 lipca 1590 roku, przy okazji wizytacji kościelnej oddzielono — według Tetznera — ten okręg od parafii w Gardnie Wielkiej z zaleceniem, by patroni szukali duchownego „wyćwiczonego w obu językach”.

Dalsze dzieje wsi splotły się z ostatnim rozdziałem historii pomorskiego rodu książęcego. Smołdzino przypadło owdowiałej po księciu Janie Fryderyku księżnej Erdmucie, a ta powołała tu pierwszego duchownego — Michała Mostnika, znanego też jako Michael Brüggemann i pod łacińską formą Pontanus (rok 1610 podaje Tetzner; Müller pisze, że w 1600 roku księżna Erdmuta ustanowiła go swoim kapelanem nadwornym). To dla tej parafii przygotował on słowiński przekład Małego katechizmu Lutra; kronika kościelna przypisuje mu obok katechizmu również zbiór pieśni kościelnych i agendę wittenberską; kazał on też wypisać tablicę domową w tej mowie na ławach kościelnych.

Zachowany w Smołdzinie egzemplarz pierwszego wydania katechizmu Tetzner uznał za jedyny, jaki zdołał odnaleźć. Po śmierci Erdmuty w 1623 roku dobra objęła siostra Bogusława XIV, Anna de Croÿ — jedenaste dziecko księcia Bogusława XIII, urodzona 3 października 1590 roku. To ona ufundowała murowany, barokowy kościół na miejscu wcześniejszej kaplicy. Osobną matrykułę dla parafii ustanowiła księżna 20 marca 1654 roku. Malarz Lichtfot — tak u Heydena; Böttger przypisuje obrazy słupskiemu malarzowi Foxkirchowi — ozdobił kościół malowidłami „pełnymi wyrazu i godności”; wśród nich jest wizerunek Pontanusa umieszczony przy ambonie — upamiętnienie rzadkie.

W 1784 roku Smołdzino, siedziba królewskiego urzędu, leżało trzy mile na północny wschód od Słupska, pół mili od Bałtyku, nad Łupawą. Obok folwarku mieszkali pastor, leśniczy i zakrystian, 22 gospodarzy z sołtysem — w tym dwaj wolni: jeden uprawiał rolę pastora, drugi był karczmarzem — dwóch zagrodników, dziesięciu chałupników-budników i kowal; cztery gospodarstwa stały puste i użytkował je urząd, był też dom wdowy po pastorze. Kolejnych 34 chałupników-budników mieszkało na wysokiej górze Rowokół — razem 71 dymów. Zamek, dawna siedziba owdowiałych księżnych, a teraz mieszkanie generalnego dzierżawcy, stał nisko nad Łupawą razem z młynem, tartakiem, mieszkaniem pastora i chałupami chłopskimi; po drugiej stronie rzeki, na zboczu Rowokołu, stał kościół z domami rzemieślników.

Na Rowokole, gdzie do Reformacji stała kaplica pielgrzymkowa świętego Mikołaja, znajdowano ludzkie kości, co według Böttgera świadczy o dawnym użytkowaniu tego miejsca jako cmentarza; resztki murów kaplicy rozebrano w 1821 roku, a fundamenty usunięto w 1837 roku i zużyto materiał na inne budowy.

Smołdzino było historycznym ośrodkiem osadnictwa Słowińców i kaszubskie nabożeństwo trzymało się tu dłużej niż gdzie indziej nad Gardnem, ale i tu ustało — w 1832 roku. Mową domową kaszubszczyzna pozostawała tu jeszcze pod koniec XIX wieku. Sama wieś rosła: około 1850 roku miała tysiąc dwieście mieszkańców, pod koniec stulecia tysiąc sześćset, a cała parafia około czterech tysięcy dusz.

Spis z 1885 roku wykazał we wsi 1224 osoby w 145 domach — 1207 ewangelików, 15 Żydów i 2 katolików; osobno policzono stołowe dobra królewskie z młynem wodnym i 279 mieszkańcami wyznania ewangelickiego. Dziesięć lat później, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano tu 1226 ewangelików, 1 katolika, 2 innych chrześcijan i 12 Żydów. Parafia obejmowała prócz samego Smołdzina Człuchy (Schlochow), Smołdziński Las (Holzkathen), Kluki (Klucken), Żelazo (Selesen), Wierzchocino (Virchenzin), Witkowo (Vietkow) i Siecie (Zietzen), a prawo obsady należało do panującego.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Pastorem był Friedrich Bartelt. W 1940 roku parafia liczyła osiem miejscowości i 4625 wiernych, wszystkich luteranów.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejęła rzymskokatolicka parafia Świętej Trójcy. Losy samych Słowińców były bardziej złożone niż losy ludności niemieckiej i dostępne źródła ich nie rozstrzygają.

22 kwietnia 1988 roku dawny cmentarz wiejski wpisano do rejestru zabytków (nr A-1214) jako jeden z najlepiej zachowanych cmentarzy ewangelickich w Polsce — stało wtedy na nim 190 kompletnie zachowanych nagrobków. Kilka lat później został zniszczony: większość żeliwnych krzyży i ogrodzeń mogił skradziono. Z dawnego urządzenia pozostały tarasowe ukształtowanie terenu i ceglana brama główna z dwiema furtami, a wśród nielicznych ocalałych krzyży jest bogato dekorowany odlew z 1904 roku oraz krzyże z rzadkimi szczegółami: sygnaturą wykonawcy, E. Burowa ze Słupska, dekoracją w kształcie anioła klęczącego na chmurze i płaskorzeźbą serca ze skrzyżowaną kotwicą i krzyżem. Ten sam Burow zastrzegł sobie prawa autorskie do wzoru krzyża, który powtarza się w Klukach, Lubuniu i Wielichowie. Bogactwo żeliwnego zdobnictwa zdążyła jeszcze uchwycić dokumentacja konserwatorska z 1987 roku.

Z ocalałych elementów urządzono lapidarium; zarządcą cmentarza jest gmina Smołdzino. Od 2023 roku ten cmentarz (działka nr 191), sąsiadujący z dzisiejszą nekropolią komunalną, porządkuje Słupskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne „Gryf”. Jak podaje jego prezes Paweł Terlikowski, do listopada 2026 roku spionizowano wszystkie krzyże kamienne i betonowe, a wykrywaczami metalu odnaleziono około 50 dalszych nagrobków. Stowarzyszenie ocenia, że nie jest jeszcze w połowie prac. Tomasz Urbaniak pisał w 2017 roku, że zabytkowy cmentarz w Smołdzinie wkrótce po wpisie do rejestru okradziono z żeliwnych krzyży, a razem z cmentarzem w Klukach był jednym z dwóch cmentarzy powiatu słupskiego wpisanych do rejestru zabytków. Ulotka gminy z 2022 roku podaje, że w 2019 roku cmentarz zrewitalizowano i uporządkowano teren, a stoi na nim pomnik ku pamięci zmarłych mieszkańców Smołdzina.

Ulotka nie rozróżnia dwóch smołdzińskich cmentarzy i nie podaje, o który z nich chodzi. Przykościelny cmentarz leży w zachodniej części wsi, wzmocniony kamiennym murem; stoi na nim mogiła rodzinna w ażurowym, żeliwnym ogrodzeniu, a najstarszy z zachowanych krzyży pochodzi z 1867 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Dzień poświęcenia świątyni źródła podają rozbieżnie: Tetzner pisze o 14 października 1632 roku, Müller i Heyden o 28 października tego samego roku. Niejednoznaczne są dwie daty. Heyden podaje, że Smołdzino oddzielono od parafii w Gardnie dopiero 15 września 1631 roku; Müller również przypisuje to oddzielenie księżnej Annie. Pontanusa Heyden nazywa kapelanem nadwornym księżnej od 1600 roku — ten sam rok powołania podaje Müller, podczas gdy Tetzner pisze o 1610 roku.

Źródła: N. Buske, „Die Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow”, „Baltische Studien”, Neue Folge 56 (1970), s. 36–37; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 24; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Smołdzino”; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Smołdzino, s. 211–212; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, 1912, s. 510–511 (hasło Schmolsin); H. Heyden, „Zur Geschichte der Kirchen im Lande Stolp bis zum 18. Jahrhundert” (1965), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; Cmentarz ewangelicki w Smołdzinie — dziedzictwo.ewangelicy.pl; Z. Szultka, „Die Reformation und ihre Bedeutung für die pommerschen Kaschuben” (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smołdzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renatę Knitter i Beatę Jurałowicz); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939–940; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172; P. Terlikowski, prezes Słupskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Gryf”, korespondencja z autorem atlasu i zdjęcia, 5 listopada 2026 roku.