Smołdzino — cmentarz przykościelny (ewangelicki)

Cmentarz przykościelny w Smołdzinie (Schmolsin) otacza barokowy kościół z 1632 roku w zachodniej części wsi. Ogrodzono go i wzmocniono kamiennym murem. Jest mocno zdewastowany; zachowały się na nim nieliczne ślady: mogiła rodzinna wyznaczona żeliwnym, ażurowym ogrodzeniem, krzyże żeliwne i kamienne — najstarszy z 1867 roku — oraz granitowy nagrobek żony pastora Bartelta, zmarłej w 1929 roku. Wszystkie pierwotne elementy zgromadzono dziś we wschodniej części założenia.

Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytków, nie w rejestrze.

Tomasz Urbaniak zalicza cmentarze przykościelne w Smołdzinie i w Gardnie Wielkiej do najstarszych miejsc pochówku w gminie. Najstarsza nekropolia Smołdzina, z XIV i XV wieku, leżała na stoku Rowokołu przy kaplicy świętego Mikołaja (według Norberta Buskego: Maryi). Druga, powstała po 1534 roku wraz z Reformacją, to cmentarz przykościelny — przeniesiony pod nowy kościół przy jego budowie w 1632 roku. Trzecią, wiejską, założono w drugiej połowie XIX wieku obok dzisiejszego cmentarza katolickiego; monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego pisze, że cmentarz wiejski służy do dziś jako parafialny. Kaplica, którą S. Tessen wzniósł w Smołdzinie i poświęcono w 1582 roku, stała być może w miejscu, które pod koniec XIX wieku zajmowały obory gospodarstwa plebańskiego. W XVIII wieku miejsce to nazywano „starym cmentarzem” (der alte Kirchhof).

Smołdzino oddzielono od parafii w Gardnie według Heydena 15 września 1631 roku, według Tetznera 21 lipca 1590 roku, przy okazji wizytacji kościelnej, a pierwszym tutejszym proboszczem został Michał Pontanus, według Müllera i Heydena od 1600 roku kapelan nadworny księżnej (Tetzner podaje rok 1610). Był to Michał Mostnik (po niemiecku Michael Brüggemann, z łacińska Pontanus — wszystkie trzy formy dotyczą jednej osoby). Mostnik był wydawcą Małego katechizmu Lutra i pieśni po kaszubsku. W kościele upamiętniono go: jego wizerunek umieszczono przy ambonie, wśród malowideł „pełnych wyrazu i godności”, jakie wykonano dla tej parafii. Ostatnie kazanie po słowińsku wygłoszono tu w 1832 roku.

W 1784 roku Smołdzino, siedziba królewskiego urzędu, leżało trzy mile na północny wschód od Słupska, pół mili od Bałtyku, nad Łupawą. Obok folwarku mieszkali pastor, leśniczy i zakrystian, 22 gospodarzy z sołtysem — w tym dwaj wolni: jeden uprawiał rolę pastora, drugi był karczmarzem — dwóch zagrodników, dziesięciu chałupników-budników i kowal; cztery gospodarstwa stały puste i użytkował je urząd, był też dom wdowy po pastorze. Kolejnych 34 chałupników-budników mieszkało na wysokiej górze Rowokół — razem 71 dymów. Zamek, dawna siedziba owdowiałych księżnych, a teraz mieszkanie generalnego dzierżawcy, stał nisko nad Łupawą razem z młynem, tartakiem, mieszkaniem pastora i chałupami chłopskimi; po drugiej stronie rzeki, na zboczu Rowokołu, stał kościół z domami rzemieślników.

W 1885 roku wieś liczyła 1224 mieszkańców: 1207 ewangelików, 15 Żydów i 2 katolików. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 1226 ewangelików, 1 katolika, 2 innych chrześcijan i 12 Żydów, a w 1939 roku Smołdzino miało 1308 mieszkańców. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Pastorem był Friedrich Bartelt. W 1932 roku konsystorz nadał nauczycielowi kościelnemu Pigorschowi ze Smołdzina tytuł kantora, a w 1937 roku w jego zapisach wzmiankowany jest pastor Sandner. Karl-Heinz Pagel podaje, że 9 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona. W latach 1946–1947 wysiedlono stąd ludność niemiecką.

Kościół służy dziś parafii rzymskokatolickiej.

Źródła: N. Buske, „Die Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow”, „Baltische Studien”, Neue Folge 56 (1970), s. 36–37; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 25; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Smołdzino”; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Smołdzino; Z. Szultka, „Die Reformation und ihre Bedeutung für die pommerschen Kaschuben” (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; Smołdzino — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 870–879; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939–940; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 511 (hasło Schmolsin).