Smołdzino — kościół Trójcy Świętej (Schmolsin)

Kościół Świętej Trójcy w Smołdzinie (po niemiecku Schmolsin) stoi na zboczu Rowokołu, jednego z trzech świętych wzgórz Pomorza i dawnego celu pielgrzymek. Należy do najbogaciej wyposażonych kościołów wiejskich wschodniego Pomorza. Po 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki, który użytkuje ją do dziś. Przy kościele zachował się dawny cmentarz, obwiedziony kamiennym murem, z żeliwnymi i kamiennymi krzyżami, z których najstarszy pochodzi z 1867 roku.

Wieś pojawia się w źródłach wcześnie: w 1281 roku villa Smolsino nadano klasztorowi w Białobokach z przeznaczeniem na budowę klasztoru przy słupskim kościele świętego Mikołaja, a w 1291 roku Bogusław IV potwierdził tę darowiznę klasztorowi oliwskiemu. Rowokół ma 114 metrów wysokości; na jego szczycie stała kaplica pielgrzymia pod wezwaniem świętego Mikołaja, przy której — jak niesie przekaz — utrzymywano ogień dla żeglarzy, a którą jeszcze w 1485 roku wskazywano jako miejsce pokuty. Norbert Buske pisze inaczej: kaplicę poświęcono Maryi, a wezwanie świętego Mikołaja to według niego pomyłka Brüggemanna. Pierwszą wzmiankę znajduje pod 1435 rokiem, a kaplica należała jako filia kościoła świętego Stanisława w Gardnie Wielkiej do klasztoru mniszek w Słupsku.

Według Buskego jako miejsce pielgrzymek przestała działać przed 1530 rokiem; przypuszcza on, że zamknęli ją von Tessenowie ze Smołdzina, i podaje, że przejęli jej srebro kościelne, później wycenione na 300 guldenów. Kaplica podupadła w szesnastym wieku.

Pierwszą tutejszą świątynię ewangelicką, mały kościół luterański, postawili von Tassenowie (tak Müller; u Tetznera i Heydena: Tessen) jako filię parafii w Gardnie Wielkiej. Budowę zaczęto w poniedziałek 29 maja 1581 roku, a pierwsze kazanie wygłosił w nowym kościele w Zielone Świątki, 3 czerwca 1582 roku, sprowadzony ze Słupska superintendent magister David Croll. Zachowała się rymowana notatka budowlana z kroniki smołdzińskiej, która opisuje poświęcenie kościoła wierszem będącym małym wyznaniem wiary: superintendent nie użył „ani chryzmatu, ani wody święconej, ani świec, chorągwi, ani kadzidła” — „Kein Chrysam, weywasser er braucht, / Kein Kertzen, fahnen noch weyrauch” — lecz poświęcił dom Boży samym Słowem Bożym i modlitwą: „Das göttlich wort und sein gebeht”. Tak rozumiano poświęcenie świątyni po luterańsku: przez Słowo i modlitwę, bez obrzędów, które Reformacja odrzuciła.

Tutejszy zamek był siedzibą wdowią księżnych Erdmuty i Anny. Anna de Croÿ, siostra Bogusława XIV — ostatniego księcia pomorskiego — kazała rozebrać mały kościół von Tassenów i wznieść na jego miejscu nowy kościół parafialny; według Ernsta Müllera to ona wydzieliła też Smołdzino z parafii w Gardnie Wielkiej. Czas usamodzielnienia parafii źródła podają różnie: według Franza Tetznera odłączono ją od Gardny podczas wizytacji z 21 lipca 1590 roku, a patronom polecono szukać duchownego „tüchtigen, gelahrten, sittsahmen und in beyden Sprachen wohlgeübten”, czyli sprawnego, uczonego, obyczajnego i biegłego w obu językach.

Według Tetznera po tym odłączeniu kaplicę w Smołdzinie początkowo obsługiwał, jak się zdaje, także pastor z Gardny, Johannes Blascenius (1899, s. 128–129). Według innego przekazu usamodzielnienie parafii nastąpiło 15 września 1631 roku. Rozbieżna jest też data poświęcenia obecnego kościoła: Ernst Müller podaje 28 października 1632 roku, Tetzner — 14 października 1632, a spotyka się także 16 października 1632. Osobną matrykułę parafialną księżna ustanowiła 20 marca 1654 roku.

Smołdzino było głównym ośrodkiem luterańskich Słowińców — słowiańskiej, ewangelickiej ludności znad jezior Gardno i Łebsko. Pierwszym tutejszym proboszczem był Michał Mostnik, znany także jako Michael Brüggemann i Pontanus, który wydał Mały katechizm Lutra po kaszubsku. Był synem słupskiego mieszczanina i tokarza. Studiował cztery lata w Magdeburgu, cztery w Wittenberdze i dwa w Helmstedt, potem jeszcze w Jenie i Lipsku.

🟡 Według Ernsta Müllera (s. 511) księżna Erdmuta powołała go w 1600 roku na swojego kapelana nadwornego, wyznaczając mu zarazem roczne uposażenie, które książę Bogusław XIV zatwierdził 27 czerwca 1622 roku. Franz Tetzner (s. 129 i 133) wymienia tego samego duchownego pod imieniem Melchior i podaje, że kapelanem dworskim został w 1610 roku, gdy liczył trzydzieści dwa lata. Hans Weber w „Ostpommersche Heimat” (1939) podaje, że Pontanus urodził się w Słupsku w 1578 roku, a według pisma o kościele w Smołdzinie — w 1583 roku. Upamiętniono go w kościele w sposób rzadki: jego wizerunek umieszczono na ambonie, wśród malowideł „pełnych wyrazu i godności”, jakie wykonano dla tej parafii. Mostnik zmarł 7 września 1654 roku, a urząd objął po nim syn, Thomas Pontanus, od 6 marca 1654 roku adiunkt ojca.

Wieży nowego kościoła w Smołdzinie nigdy nie ukończono: księżna Anna zapisała na nią w testamencie 200 talarów, a jej syn dodał drugie tyle i przygotowano już miedziane blachy na dach, lecz z powodu oporu starosty von Zitzewitza budowę odkładano do 1694 roku, a potem zarzucono, blachy zaś przeznaczono na naczynia gorzelniane. Obrazy biblijne na płaskim drewnianym stropie nawy, zamówione przez księżnę Annę de Croÿ, namalował według Böttgera słupski malarz Foxkirch, a według Heydena — malarz Lichtfot; z około stu pięćdziesięciu obrazów zachowała się tylko część.

Boczne części barokowego ołtarza, malowanego i pochodzącego z czasów budowy kościoła, obejmują portrety księżnej Anny oraz jej syna, księcia Ernesta Bogusława, jako dwunastoletniego chłopca. Ambona wspiera się na figurze Mojżesza, a pod obrazami na jej balustradzie umieszczono napisy w różnych językach, także po syryjsku i arabsku. Ośmioboczny stół chrzcielny ma pokrywę z rzeźbioną sceną Chrystusa wśród dzieci. Srebrny, złocony kielich z pateną, z przylutowanym krucyfiksem i herbem fundatorki na stopie, podarowała kościołowi księżna Anna. Ośmioramienny świecznik z mosiądzu czerwonego podarował kościołowi w 1687 roku słupski poborca (Rentmeister) Lagwitz.

Obraz olejny przedstawiający pierwszego proboszcza Michaela Pontanusa podarowała kościołowi księżna Anna; około czterdziestu lat przed 1894 rokiem odrestaurowano go w Berlinie. W tle portretu Pontanusa namalowano wnętrze ówczesnego kościoła — z kasetonowym stropem, ołtarzem barokowym i amboną — oraz Rowokół, a przed nim zamek księżnej Anny; według Böttgera to jedyny zachowany wizerunek tego zamku. Większy z dwóch dzwonów nosi długi napis fundacyjny księcia Ernesta Bogusława, a mniejszy odlał w 1706 roku gdański ludwisarz Michael Wittwerck za panowania króla Fryderyka I. Resztki murów pielgrzymiej kaplicy na Rowokole rozebrano w XIX wieku, a jej fundamenty usunięto w 1837 roku i wykorzystano materiał do innych budów; znaleziska kości ludzkich świadczyły, że miejsce służyło dawniej także jako cmentarz.

W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę.

W literaturze językoznawczej znany jest tak zwany smołdziński egzemplarz kancjonału pastora Szymona Krofeja z rękopiśmiennym dodatkiem; Zygmunt Szultka przywołuje poświęconą mu pracę Zawadzkiej. Według Szultki dodatek liczy 56 pieśni i jedną modlitwę, spisane ręką kilku pisarzy. Językoznawcy datują go na przełom XVII i XVIII wieku; Szultka zauważa jednak, że data 1709 przy jednej z pieśni nie przesądza o dacie całego zbioru, i przypuszcza, że większość zbioru powstała wcześniej.

Jak obsadzano tę parafię, pokazują listy do Augusta Hermanna Franckego z Halle, ogłoszone przez Theodora Wotschkego. Po śmierci pastora Sporgiusa, 4 maja 1719 roku, ze Słupska pisano do Halle 15 maja 1720 roku, że Smołdzino jest po Gardnie najważniejszą i najprzyjemniejszą parafią okolicy, a różnica między „wysokopolskim” a kaszubskim nie powinna kandydata odstraszyć: po kaszubsku nauczy się „najwyżej w rok”. Francke posłał tu swego ucznia Georga Friedricha Lindnera z Bielska, choć ten się wahał — człowieka, który sam przyznawał, że zna polski. Lindner przysyłał do Halle wiadomości jeszcze w 1727 roku; w 1733 roku chciano go ściągnąć do Królewca, do seminarium polskiego, a w lutym 1734 roku powołanie do Smołdzina otrzymał Engelland z królewieckiego Collegium Fridericianum.

W 1784 roku Smołdzino, siedziba królewskiego urzędu, leżało trzy mile na północny wschód od Słupska, pół mili od Bałtyku, nad Łupawą. Obok folwarku mieszkali pastor, leśniczy i zakrystian, 22 gospodarzy z sołtysem — w tym dwaj wolni: jeden uprawiał rolę pastora, drugi był karczmarzem — dwóch zagrodników, dziesięciu chałupników-budników i kowal; cztery gospodarstwa stały puste i użytkował je urząd, był też dom wdowy po pastorze. Kolejnych 34 chałupników-budników mieszkało na wysokiej górze Rowokół — razem 71 dymów. Zamek, dawna siedziba owdowiałych księżnych, a teraz mieszkanie generalnego dzierżawcy, stał nisko nad Łupawą razem z młynem, tartakiem, mieszkaniem pastora i chałupami chłopskimi; po drugiej stronie rzeki, na zboczu Rowokołu, stał kościół z domami rzemieślników.

Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku. Kazania w mowie kaszubskiej głoszono w Smołdzinie do 1832 roku, dłużej niż w większości okolicznych parafii. Jeszcze w 1821 roku wymieniano je wśród miejscowości, w których żyło po pięćdziesiąt do stu starych Kaszubów nieznających niemieckiego, a księgi i kroniki kościelne poświadczają, że nabożeństwa w tej mowie odprawiano tu wtedy regularnie.

Świątynię rozbudowywano w 1828 i 1874 roku. W 1818 roku kościół odnowiono przy zapomodze rządowej w wysokości 430 talarów, ale ówczesny duchowny zastał potem niemal wszystkie obrazy podarte. W 1828 roku kościół powiększono w kierunku zachodnim; rozebrano przy tym wieżę, a jej materiał użyto do rozbudowy, na którą rząd dał 800 talarów. W 1874 roku dobudowano dwa obszerne ramiona poprzeczne, dzięki czemu kościół otrzymał kształt krzyża łacińskiego.

Wieś była ewangelicka niemal bez wyjątku. Spis z 1885 roku wykazał 1224 mieszkańców: 1207 ewangelików, 15 Żydów i dwóch katolików. Dziesięć lat później, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, naliczono tu 1226 ewangelików, 1 katolika, 2 innych chrześcijan i 12 Żydów. Według Franza Tetznera (1899) Smołdzino liczyło wówczas około 1600 mieszkańców wobec 1200 w 1850 roku, a cała parafia około 4000 dusz.

Parafia miała siedzibę na miejscu i obejmowała jeszcze siedem okolicznych miejscowości; kolatorem był władca kraju. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Patronat był państwowy. W 1940 roku parafia liczyła 4625 wiernych w ośmiu wsiach — wśród nich były Kluki, ostatnie miejsce, gdzie mówiono dialektem słowińskim, dziś siedziba Muzeum Wsi Słowińskiej. Dwa tomy ksiąg metrykalnych tej parafii z lat 1818–1865 przechowuje dziś Archiwum Państwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zespół 65/44/0); ich skany są dostępne w serwisie Szukaj w Archiwach.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Smołdzinie, po niemiecku Schmolsin, po Pontanusach pastorami byli: Michael Sporgius (urzędujący tu w 1710 roku; uzupełnienie Müllera, s. 584), Johann Matthias Sporgius (zmarły w 1719 roku), Georg Friedrich Lindner (1720–1733), Ulrich Engellandt (1734–1782), Albert Friderici (1782–1810), Samuel Thomasius (1810–1816), Heinrich August Kypke (1817–1831), Heinrich Ferdinand Edelbüttel (1832–1865), Gustav Wahlstab (1865–1869), Eduard Neumeister (1870–1900) i Wilhelm Bartelt (od 1901 roku). Do parafii w Smołdzinie należały według Müllera wsie Schlochow, Holzkathen, Kluki (po niemiecku Klucken), Selesen, Birchenzin, Vietkow i Zietzen, a kolatorem był władca kraju.

Karl-Heinz Pagel podaje, że wieś zajęła Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a 30 marca mieszkańców wysiedlono do okolicznych wsi. Ostatni pastorzy: Wilhelm Bartelt 1901–1933, Fritz Sandner 1933–1937, Ernst Fürstenberg 1938–1945; od 1946 roku nabożeństwa prowadził Rollke. Transporty wyruszyły 1 grudnia 1946 i 31 sierpnia 1947 roku. Straty: 39 poległych, 31 zmarłych cywilów, 101 zaginionych; w RFN odnaleziono 547, w NRD 421 dawnych mieszkańców.

Wspomnienia mieszkańców, zebrane w gminie w latach 2013–2017, dodają dwa powojenne szczegóły. Ewa Kwiatek i Tadeusz Dura pamiętają, że dawna plebania mieściła się w budynku, w którym dziś ma siedzibę Słowiński Park Narodowy. Nauczyciel Tadeusz Miniach wspominał, że w 1952 roku w smołdzińskiej szkole brakowało ławek, więc kierownik szkoły porozumiał się z prezesem rady kościelnej, panem Rudzkim, i ze stolarzem, a ławki dla uczniów zrobiono z ławek chóru w kościele.

W 1970 roku kościół był filią rzymskokatolickiej parafii w Gardnie Wielkiej. Parafię Trójcy Świętej w Smołdzinie erygował dekret z 3 kwietnia 1991 roku.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów w tutejszych księgach zaczynały się w 1655 roku, a ślubów i zgonów — w 1723.

Źródła: N. Buske, „Die Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow”, „Baltische Studien”, Neue Folge 56 (1970), s. 36–37; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 510–512, 584; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 24, 26, 28, 29, 30; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Stettin 1912; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, wraz z przytoczoną tam kroniką kościoła w Smołdzinie i uwagą Jana Chrystiana Ludwika Hakena z „Pommersche Provinzial-Blätter” (1821); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Z. Szultka, „Die Reformation und ihre Bedeutung für die pommerschen Kaschuben” (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894; Th. Wotschke, „Der Pietismus in Pommern”, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns” 1 (1928), s. 46–48; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół 65/44/0 „Zbiór ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii”, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Schmolsin; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939–940; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1972, nr 14, poz. 86, s. 7; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, R. 19, 1991, nr 1–3; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172; Z. Szultka, „Uzupełnienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiantów na wolnym sołectwie w Dąbiu”, „Acta Cassubiana” 7, 2005, s. 143; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; H. Weber, „Geistliche in Pommern, die in Stolp geboren sind”, „Ostpommersche Heimat” 1939, nr 20.