Smołdziński Las — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Smołdzińskim Lesie leży pośród rozproszonej zabudowy we wschodniej części wsi, po południowej stronie drogi głównej. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego podaje, że na mapie dziewiętnastowiecznej zaznaczono cmentarz jako kwadrat, a dziś jest prostokątem. Z dawnego urządzenia zostały fragmenty ogrodzenia od wschodu w postaci murowanych słupków oraz częściowo graniczny starodrzew świerkowy.

Zachowana brama od wschodu wskazuje, że cmentarz był dwukwaterowy i asymetryczny. Monografia nie odnotowała pozostałości nagrobków.

Cmentarz powstał w XIX wieku; w jego części północno-zachodniej stała drewniana kaplica, a pośrodku — pomnik mieszkańców Smołdzińskiego Lasu poległych w pierwszej wojnie światowej, z którego zostało niewiele śladów. Najstarszy zachowany pochówek pochodzi z 1877 roku. Dziś cmentarz jest nieczynny, a układ kwater zatarty. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej połowy XIX wieku, z usuniętymi nagrobkami i drzewostanem zachowanym w 30%.

Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej. Inwentaryzacja ogłoszona w serwisie o cmentarzach ewangelickich powiatu słupskiego wymienia kilkadziesiąt zachowanych elementów nagrobnych, w tym 7 krzyży żeliwnych, 7 ażurowych i 7 granitowych cokołów pod krzyże.

Smołdziński Las, po niemiecku Holzkathen, leży między jeziorami Gardno i Łebsko, trzy kilometry od Bałtyku, w rdzeniu ziemi słowińskiej — obszaru luterańskiej ludności słowiańskiej. Wieś założono w 1777 roku jako osadę folwarczną z inicjatywy Franza Balthasara Schönberga von Brenckenhoff; leżała w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. W 1939 roku liczyła 841 mieszkańców.

Ludność ewangelicka należała do parafii w Smołdzinie (Kirchspiel Schmolsin) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, gdzie do XIX wieku głoszono kazania i śpiewano pieśni po słowińsku i kaszubsku. Kościoła w samej wsi nie było. W tutejszej szkole uczyli Garbe, Nitz i ostatnio Walter Marx.

9 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona. Karl-Heinz Pagel podaje, że była to radziecka kawaleria i obyło się bez walk. Pod koniec marca, po uznaniu pasa nadmorskiego za strefę zamkniętą, mieszkańcy musieli czasowo opuścić wieś, trafiając do Wielkiej Wsi (Großendorf), Potęgowa (Pottangow) i Marienfelde. Straty: 21 poległych, 20 zmarłych cywilów i 146 zaginionych; w RFN odnaleziono później 349, a w NRD 243 dawnych mieszkańców. W miejsce wysiedlonej dawnej ludności przybyli polscy osadnicy.

W 2017 roku mieszkańcy wsi ze Stowarzyszeniem Eksploracyjno-Historycznym „Gryf” oczyścili cmentarz, a nagrobki i krzyże odszukali i postawili z powrotem. Tomasz Urbaniak, który to opisuje, dodaje, że pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej stał dawniej na cmentarzu, a jego los nie jest znany. W 2022 roku Stowarzyszenie Słowińskie Gniazdo, sołectwo Smołdziński Las i „Gryf”, w ramach zadania publicznego Urzędu Gminy Smołdzino, uporządkowały teren, ustawiły tablice, wytyczyły ścieżkę i urządziły lapidarium; podaje to ulotka gminy z tego roku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Smołdziński Las — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Smołdziński Las; Cmentarz ewangelicki w Smołdzińskim Lesie — grupabiwakowa.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Holzkathen; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smołdzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renatę Knitter i Beatę Jurałowicz).