Sobowidz — cmentarz ewangelicki

Sobowidz — po niemiecku Sobbowitz — miał własną parafię ewangelicką, własny kościół i własną szkołę. Cmentarz leży przy dawnej świątyni ewangelickiej i jest dziś rzymskokatolickim cmentarzem przykościelnym.

W Sobowidzu stał zamek. Krzyżacy wznieśli tu warownię, która przy końcu ich panowania zaginęła — opisał to ksiądz Jakub Fankidejski. W Sobowidzu wystawiono 24 czerwca 1432 roku dokument: wielki mistrz Paul von Rußdorf nadał w nim gdańskim marynarzom plac na Nowej Grobli pod budowę kaplicy i przytułku dla chorych, wraz z rozporządzeniami o ich urządzeniu. Odpis z piętnastego wieku przechowuje archiwum miasta Gdańska, drugi — archiwum państwowe w Królewcu. Sam zamek rozebrali w znacznej części gdańszczanie w 1459 roku, wracając z nieudanej wyprawy ku Kiszewie, a około 1512 roku wojewoda pomorski Jerzy Bażyński zaczął stawiać na tym miejscu nowy dom. Theodor Hirsch datuje zniszczenie zamku na koniec marca 1454 roku, kiedy zdobyło go pospolite ruszenie Jona von der Jena z posiłkami gdańskimi.

Za czasów polskich mieszkali w Sobowidzu starostowie niegrodowi, którzy w siedemnastym wieku utrzymywali osobną kaplicę, na tyle obszerną, że w aktach urzędowych bywa nazywana kościołem; późniejszych wiadomości o niej brak.

Pierwszy kościół ewangelicki poświęcono tu 2 marca 1789 roku. Był to budynek dwukondygnacyjny: na górze sala nabożeństw, na dole mieszkanie duchownego i szkoła. W topografii Goldbecka, drukowanej w latach 1788–1789, przy królewskim folwarku Sobowidz, siedzibie urzędu domenalnego, zanotowano „nowo zbudowany kościół luterański” pod patronatem króla, podległy luterańskiej inspekcji w Stolzenbergu. Świątynię odbudowano w latach 1842–1843 i rozbudowano w latach 1897–1898; otrzymała od cesarza Wilhelma II witraż Dobrego Pasterza oraz dzwony z Bochum.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Sobbowitz — razem z folwarkiem domeny Klein Roschau — była wsią królewską z folwarkiem domeny i trzema zagrodami chałupniczymi; liczyła 453 mieszkańców i 28 budynków mieszkalnych. Miał tu siedzibę urząd domen. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii, z kościołem na miejscu; katolicy — do parafii w Trąbkach Wielkich; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też królewskie nadleśnictwo, lekarza, gorzelnię parową, młyn wodny, cegielnię i gospodę.

Oba wyznania liczono tu kilkakrotnie. Wizytacja generalna dekanatu tczewskiego, przeprowadzona w 1780 roku przez Łukasza Jana Krzykowskiego z polecenia biskupa włocławskiego Józefa Rybińskiego, naliczyła w Sobowidzu 97 katolików, w tym 66 przystępujących do spowiedzi wielkanocnej, oraz 65 akatolików. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 189 mieszkańców: 90 luteranów i 99 katolików; luteranie należeli do parafii w samym Sobowidzu.

Spis z 1 grudnia 1885 roku w wierszu „Sobbowitz, Domäne” (strona 30, pozycja 69) wykazuje 705 mieszkańców, w tym 461 ewangelików, 217 katolików, 19 innych chrześcijan i ośmiu Żydów. Osobno, pod pozycją 70, spis liczy część nadleśnictwa: czternaście osób, w tym dwunastu ewangelików. Wizytacja i spis liczą różne obszary: wizytacja samą wieś, spis obwód dworski wraz z przyległościami.

Spis z 1885 roku wymienia osobno ewangelików i innych chrześcijan, nie rozróżniając wśród ewangelików luteranów i ewangelików unijnych.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1789 roku, wykaz komunikantów od 1858 roku i księgi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1789— K 1858— Konf 1897—. Dupl. A.-G. Danzig: 1821—74”.

Do 1920 roku wieś należała do prowincji Prusy Zachodnie, w powiecie tczewskim — tak podaje spis z 1 grudnia 1885 roku; także wizytacja z 1780 roku wylicza wsie parafii Trąbki jako leżące w województwie pomorskim i powiecie tczewskim. W latach 1920–1939 Sobowidz leżał w Wolnym Mieście Gdańsku, w powiecie Danziger Höhe (Landkreis Danziger Höhe) — granica z Polską biegła około kilometra na południe — a w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen. Katolicy podlegali parafii w Trąbkach Wielkich.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród ośmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, liczącej wtedy 2655 ewangelików.

W 1945 roku ludność niemiecka uciekła przed Armią Czerwoną. Budynek kościoła i cmentarz przejął Kościół rzymskokatolicki; parafię Przemienienia Pańskiego erygowano w 1946 roku. Wieś zasiedlono ludnością z Kociewia. Świątynia, przy której leży cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-1841, decyzją z 20 lutego 2009 roku; wykaz opisuje ją jako „kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, 1843, 2 połowa XIX”.

Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia jego stan zachowania słowami: „Zły. Zachowany jeden. Drzewostan w stanie dobrym”. Poza pomnikiem nagrobnym przy bramie wejściowej nie było już wtedy śladów dawnych mogił; najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 23 grudnia 1885 roku, a teren otaczało ogrodzenie z ceglanych słupków z kutą kratą, pochodzące z drugiej połowy dziewiętnastego wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ewidencja konserwatorska datuje cmentarz na początek XIX wieku, a rejestr zabytków, który obejmuje go wraz z kościołem pod numerem A-1841, na wiek osiemnasty. W opracowaniach podawany bywa też rok 1798; rok 1789 podaje wykaz Agathona Harnocha, a księgi metrykalne parafii prowadzono od 1789 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 573 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 3141 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 206; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, Bd. 4: Urkunden, nr 133; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 136–138 (Sobbowitz); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Sobbowitz; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G70 (wizytacja 1780), k. 110; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Dirschau, s. 30, poz. 69–70; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 176; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 211; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Sobowidzu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 306; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 106; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.