Sobowidz — kościół (dawniej ewangelicki)

Sobowidz, po niemiecku Sobbowitz, był wsią domenalną nad Motławą, w czasach krzyżackich grodem i siedzibą wójta tczewskiego. W 1450 roku w Sobowidzu złożyli hołd wielkiemu mistrzowi rycerze i knechci okręgu tczewskiego, wolni, sołtysi wsi niemieckich oraz przedstawiciele Skarszew i Kościerzyny. Zamek z początku czternastego wieku zajęli Polacy w 1410 roku, gdańszczanie zburzyli go w 1459 (według Theodora Hirscha zdobyło go i zrównało z ziemią już pod koniec marca 1454 roku pospolite ruszenie z posiłkami gdańskimi), około 1512 roku odbudował go wojewoda Jerzy Bażyński, w 1585 dzierżył go Hans Beier, a w siedemnastym wieku wieś należała do starostów niegrodowych. Relikt zamku wraz z zespołem dworsko-parkowym figuruje dziś w rejestrze zabytków pod pozycją 1586 (dawny numer 1148 rejestru województwa gdańskiego).

Według Słownika geograficznego wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku naliczyła w Sobowidzu 97 katolików i 65 akatolików, czyli niekatolików — w praktyce luteranów. Kościół we wsi jest młody. Muhl zapisał, że świątynię ewangelicką w Sobowidzu ufundowano w 1785 roku, a poświęcono 2 marca 1789; ten sam dzień podaje Harnoch. Rok potwierdza topografia Goldbecka, drukowana w latach 1788–1789, która przy królewskim folwarku Sobowidz, siedzibie urzędu domenalnego, notuje „nowo zbudowany kościół luterański” pod patronatem króla. Był to budynek dwukondygnacyjny: na górze sala nabożeństw, na dole plebania i szkoła. Wtedy też, w 1789 roku, wcielono do nowej parafii ewangelickich mieszkańców sąsiednich Klępin, przede wszystkim kolonistów.

Według Harnocha od 1808 roku pastorzy z Sobowidza obsługiwali także sąsiednią parafię w Rębielczu (Rambeltsch): najpierw pastor Fischer, usunięty z urzędu w 1818 roku, a potem w latach 1823–1845 jego następcy. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 189 mieszkańców: 90 luteranów i 99 katolików; parafia luterańska: Sobowidz (Sobbowitz), katolicka: Trąbki Wielkie.

Podobny budynek wzniesiono w 1826 roku, a w 1837 zamknięto go jako grożący zawaleniem i pastor przeniósł się do Rębielcza. Piotr Birecki opisuje dzieje budowli dokładniej: kościół poświęcony w 1789 roku był szachulcowy i piętrowy — na dole mieściły się mieszkanie pastora i szkoła, na górze kościół — i w 1837 roku zamknięto go jako grożący zawaleniem. Kamień węgielny pod nowy kościół położono 27 maja 1842 roku; w 1864 roku część budowli rozebrano z powodu błędów projektu i poświęcono ją ponownie w październiku tego roku, a po rozbudowie z lat 1897–1898 (320 miejsc w nawie i 255 na emporach) kościół poświęcono 22 marca 1898 roku w obecności generalnego superintendenta Doeblina. W ołtarzu była kopia „Przemienienia” Rafaela, cesarzowa podarowała Biblię z własnoręczną dedykacją, radca Berger z Gdańska — brązowy krucyfiks, a dzwony odlano w Bochum.

Obecny kościół, murowany z cegły, poświęcono w 1843, przebudowano w 1864, a w latach 1897–1898 dodano apsydę, zakrystię i wieżę — kościół liczył wtedy 575 miejsc. Heise zbył go w swoim inwentarzu jednym zdaniem: „kościół (ewangelicki) pochodzi z tego stulecia”. Przy rozbudowie w latach 1897–1898 parafia otrzymała dary z cesarskiego dworu: witraż „Dobry Pasterz” od Wilhelma II i mszał od cesarzowej Augusty Wiktorii. Obecny kościół Harnoch opisuje jako murowany prostokąt z małą wieżą, pod patronatem królewskim.

W 1912 roku na wieży zamontowano zegar, w 1922 roku poświęcono pięć tablic ku czci stu poległych w pierwszej wojnie światowej, wykonanych przez stolarza Rudolfa Winklera z Sobowidza i malarza Paula Kolleka z Gdańska, a w 1933 roku założono elektryczne oświetlenie.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Sobbowitz — razem z folwarkiem domeny Klein Roschau — była wsią królewską z folwarkiem domeny i trzema zagrodami chałupniczymi; liczyła 453 mieszkańców i 28 budynków mieszkalnych. Miał tu siedzibę urząd domen. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii, z kościołem na miejscu; katolicy — do parafii w Trąbkach Wielkich; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też królewskie nadleśnictwo, lekarza, gorzelnię parową, młyn wodny, cegielnię i gospodę.

Przynależność powiatowa Sobowidza zmieniała się kilka razy. Dnia 1 października 1887 roku rozdzielono dawny powiat gdański: powstały powiaty Danziger Höhe i Danziger Niederung, a południowa część weszła do nowo utworzonego powiatu tczewskiego — i w nim znalazł się Sobowidz. W takim podziale, obowiązującym w chwili druku, nie w dniu spisu, podaje wieś wykaz gmin opracowany na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku: wśród obwodów dworskich powiatu tczewskiego stoi domena Sobowidz — 705 mieszkańców — oraz część tutejszego nadleśnictwa: 14 mieszkańców, 12 ewangelików i 2 katolików. Drugą część tego samego nadleśnictwa, liczącą 16 mieszkańców, 14 ewangelików i 2 katolików, wykaz podaje w powiecie Danziger Höhe. Podział nadleśnictwa potwierdza „Słownik geograficzny”, który przy nadleśnictwie sobowidzkim notuje 1137 hektarów, dodając, że pozostałe 895 hektarów leży w powiecie gdańskim.

Do powiatu Danziger Höhe przyłączono Sobowidz dopiero w 1920 roku, gdy po traktacie wersalskim dziewięć gmin z powiatu tczewskiego, wśród nich Sobowidz, znalazło się w granicach Wolnego Miasta Gdańska. Do 1920 roku wieś należała do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a od 1939 do 1945 roku do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Przewagę mieli tu ewangelicy — liczby, które notuje „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”, pochodzą właśnie z tego spisu: 705 mieszkańców w 48 domach i 131 gospodarstwach domowych, wśród nich 461 ewangelików, 217 katolików, 19 dysydentów i 8 osób wyznania mojżeszowego; domena mierzyła 807 hektarów. Wieś miała własną parafię i szkołę ewangelicką, a parafia sięgała daleko poza jej granice: w tym samym spisie Sobowidz jako swój ośrodek parafialny wskazują — prócz niego samego — dwadzieścia trzy miejscowości powiatu tczewskiego i osiem wsi powiatu Danziger Höhe. Agathon Harnoch liczy tę parafię na około cztery tysiące dusz, notuje w niej dziewięć cmentarzy i wymienia kilkanaście szkół rozrzuconych po okolicznych wsiach. Miejscowi katolicy należeli według spisu do parafii w Godziszewie i w Trąbkach Wielkich.

Tutejsi protestanci byli luteranami, a po 1817 roku należeli do Kościoła unijnego pod patronatem pruskim.

W grudniu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 14, s. 94), że probostwo w Sobowidzu, pod patronatem królewskim, zwolniło się po śmierci pastora dr. Schnöckla. Dawało około 3183 marek dochodu bez mieszkania i około 3502 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 4000 dusz i miała 13 szkół z 14 nauczycielami, a proboszcza miały wybrać połączone organy gminy, zgodnie z rozporządzeniem z 2 grudnia 1874 roku, w terminie do 1 maja 1885 roku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4136 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1894 roku Heinrich Borowski. W czerwcu 1895 roku, podczas wizytacji diecezji Danziger Höhe z udziałem generalnego superintendenta Döblina, sobowidzki kościół parafialny był miejscem dwóch nabożeństw. W piątek 14 czerwca, po południu, odbyło się w nim nabożeństwo misyjne: „przyjazny dom Boży” był szczelnie wypełniony, superintendent Böhmer wygłosił kazanie na podstawie Dziejów Apostolskich 13,1–3, a pastor Collin opowiedział o misji w Japonii; zebrana kolekta przyniosła „nadzwyczaj pomyślny wynik”.

Nazajutrz, 15 czerwca, przeprowadzono w Sobowidzu wizytację kościelną i szkolną: kazanie wygłosił miejscowy pastor Borowski, superintendent Kähler przemówił na podstawie Ewangelii Mateusza 10,11–13, a generalny superintendent zwrócił się do ojców i matek z gminy ze słowem o chrześcijańskim małżeństwie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Sobowidzu liczyła wtedy 2655 ewangelików, a pastorem był od 1898 roku Paul Hartwig.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy, a parafię Przemienienia Pańskiego erygowano w 1946. Kościół stoi do dziś przy ulicy Kościuszki 29 i jest wpisany do rejestru zabytków pod pozycją 1841, decyzją z 20 lutego 2009 roku, jako „kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w obrębie działki wraz ze starodrzewem, odcinkiem ogrodzenia wzdłuż granicy wschodniej i bramką od północy”. Figuruje także w wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Sobbowitz” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1789–1925, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1866–1873 (odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało). Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1789 roku, wykaz komunikantów od 1858 i księgi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1789— K 1858— Konf 1897—. Dupl. A.-G. Danzig: 1821—74.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według jednego zapisu w 1837 roku zamknięto jako grożący zawaleniem budynek wzniesiony w 1826 roku, a według Bireckiego — kościół poświęcony w 1789 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Konrad Ludwig Hans Theodor Raebel (1788), Ephraim II. Ohlert (1801), David Fischer (1805), Carl Ludwig Hermann Ohlert (1838), Johann Joachim Carl Schnoeckel (1870–1884), Heinrich Hugo Gotthold Borowski (1894), Paul Albert Otto Hartwig (1898), Johannes George Gotthilf Bartlau (1929), Ernst-Heinrich Gustav Fritz Stümke (1932–1945).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Sobowidz”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 395; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 36; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Dirschau, s. 28 oraz s. 30–31, poz. 69 i 70; Kreis Danziger Höhe, s. 26–27, poz. 91); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom X, hasło Sobowidz; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Danziger Höhe, hasło Sobbowitz; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, hasło Klempin; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, hasło Sobbowitz (inwentarz 1885–87); wojewódzki rejestr zabytków, pozycje 1841 (decyzja z 20 II 2009) i 1586 (dawny numer 1148); Wikipedia niemiecka, hasło „Kreis Danziger Höhe”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 176; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 211; parafia Przemienienia Pańskiego w Sobowidzu, „Parafia w Sobowidzu” — kalendarium kościoła, sobowidz.diecezja.gda.pl/kosciol (kopia w web.archive.org z 9 IV 2018); P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 152, 206, 212, 245, 253; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 31; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 306; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 50; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 106; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 70, 201; t. 2, s. 489; t. 3, s. 725; t. 5, s. 1294, 1295, 1424; t. 6, s. 1609, 1788; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 14, s. 94 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 czerwca 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).