Sokole — cmentarz ewangelicki

Sokole, dawniej Falkenwalde, leży w gminie Czarne.

Ksiądz Jakub Fankidejski pisze, że świątynia w Falkenwalde była zapewne starsza niż miejska w Czarnem: gdy w 1395 roku (w druku omyłkowo 1345) wielki mistrz Konrad von Jungingen nadawał miastu przywileje, złączył oba kościoły. W tym przywileju wyraźnie zaznaczono, według Fankidejskiego, że parafialnym ma być kościół falkenwaldzki, a czarnieński jego filią.

Kościół był cały z drewna, pod wezwaniem świętego Mikołaja i pod patronatem rządowym; w ołtarzu miał obraz Chrystusa na krzyżu z Matką Bolesną i świętym Janem po bokach. W kościele przy ścianie stała stara chrzcielnica. Proboszcz miał tu cztery włóki roli, a miasto Czarne płaciło co roku na Trzech Króli trzy złote i cztery funty wosku.

W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył kościół w Falkenwalde do Czarnego jako kościół filialny. W tym czasie z nabożeństwem przyjeżdżał dziekan czarnieński, zwykle co drugą niedzielę. W 1824 roku drewniany kościółek spłonął do szczętu i go nie odbudowano, a w 1836 roku władza biskupia rozwiązała tutejszą gminę kościelną, przyłączając ją do Czarnego.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Falkenwalde jako wieś. Notował tu 32 domy mieszkalne i 271 mieszkańców, w tym 257 ewangelików i 14 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje te same liczby wyznań i domów mieszkalnych co podręcznik z 1868 roku, a ponadto 78 budynków ogółem i 5651 morgów.

W wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku podano tu 364 mieszkańców — 360 ewangelików i czterech katolików — a ewangelików przypisano do parafii w Czarnem. W tym samym wykazie katolików przypisano do parafii w Czarnem. Spis z 1905 roku notuje 417 mieszkańców, w tym 411 ewangelików.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, dynamiczny dobrze zachowany starodrzew”. W karcie zapisano, że cmentarz leżał w zachodniej części wsi, w rozwidleniu dróg dojazdowych od szosy z Czarnego do Złotowa, i że zachowały się fundamenty kamiennego muru z drugiej połowy dziewiętnastego wieku. W tym samym opisie mur ma długość dwustu sześćdziesięciu metrów, a wśród drzew wymieniono klony, dęby, daglezje, lipy i kasztanowiec. W karcie granice cmentarza oraz jego pierwotny układ przestrzenny opisano jako czytelne, a układ kwater i mogił jako zatarty.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Czarne (Hammerstein) i podaje tu 365 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 25) oraz tenże wykaz dla spisu z 1905 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 335; karta cmentarza w Sokolu, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.