Sominy — cmentarz ewangelicki

Sominy — po niemiecku Sommin, po kaszubsku Sominë — leżą nad Jeziorem Somińskim, w źródliskowym obszarze Brdy, na ziemi bytowskiej. Datowania i stanu tutejszego cmentarza ewangelickiego dotyczy karta cmentarza z 30 września 1993 roku. We wsi stoi zachowany drewniany kościół, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, wzniesiony jako ewangelicki przez cieślę Westphala z Bytowa — według inwentarza zabytków z 1938 roku w latach 1755–1757, według innych opracowań w latach 1756–1757. Remontowano go w latach 1910–1911, a 19 marca 1960 roku kościół trafił do rejestru zabytków pod numerem A-155.

Po 1945 roku świątynię przejął Kościół katolicki. Dziś Sominy liczą 347 mieszkańców.

Po 1637 roku, gdy ewangelikom odebrano świątynię w Ugoszczy, tutejsi luteranie zbierali się w domu ewangelickiego sołtysa. Duchowni z Bytowa chodzili do nich samotnie i pieszo, przez okolice opanowane przez katolików, a luteranie z Prus Królewskich szli na te nabożeństwa wiele mil. Gdy duchowny nie dotarł, kazanie odczytywał jeden z zebranych. Tak było przez dwadzieścia lat, od 1637 do 1657 roku.

Jeszcze w 1766 roku Sominy wymieniano jako jedno z dwóch luterańskich „fana” parafii ugoskiej. Zestawienie struktur wyznaniowych Rzeczypospolitej Bogumiła Szadego odnotowuje zbór w Sominach; starsze zestawienie zborów Prus Królewskich go nie wymienia. Materiały do dziejów ludności powiatu bytowskiego prowadzą go jako filię parafii w Bytowie od początku XVIII wieku aż do 1871 roku, a jego istnienie potwierdzają wizytacje katolickie z 1766 i 1780 roku. Opis Pomorza z 1784 roku nazywa rzecz wprost: w Sominach stał „kościół ewangelicko-luterański, który jest filią kościoła ewangelicko-luterańskiego w mieście Bytowie”. Ten sam opis odnotowuje podział wsi: „tutejsi mieszkańcy rzymskokatoliccy są wcieleni do Studzienic”.

W 1784 roku Sominy leżały dwie mile na południe-południowy wschód od Bytowa, nisko nad wielkim jeziorem. Mieszkali tu sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy — ludzi wolnych, płacących czynsz — półchłop, czterech zagrodników, z których dwóch było rybakami dzierżawiącymi letni połów, kowal i luterański zakrystian; razem 23 dymy. Do kościoła należała też królewska podleśniczówka Moscowiterkathen, natomiast „Die hiesigen römischkatholischen Einwohner sind zu Stüdnitz eingepfarret” — katolicy z Somin należeli do parafii w Studzienicach.

Sominy miały własny kościół ewangelicki, a katolicy należeli do parafii w Ugoszczy. Klaus-Dieter Kreplin, Haik Thomas Porada i Dirk Schleinert, wydawcy inwentarza archiwów z lat 1939–1940, piszą, że poza Sominami, zwłaszcza na południowym wschodzie powiatu, ciągnął się łańcuch około ośmiu–dziesięciu wsi, których mieszkańcy jeszcze na początku XIX wieku byli niemal w stu procentach katolikami.

Wieś była ewangelicka już w XVIII wieku: wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku notuje tu 21 katolików i 210 ewangelików. Monografia powiatu wydana w 1938 roku, która zestawiła stosunki wyznaniowe w trzech przekrojach, podaje dla 1810 roku siedmiu katolików na 113 mieszkańców, czyli sześć procent, dla 1855 roku 49 katolików, czyli piętnaście procent, a dla 1936 roku 112, czyli trzydzieści jeden procent. Słownik geograficzny podaje dla 1885 roku 416 mieszkańców, w tym 367 ewangelików i 49 katolików, natomiast spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 196, pozycja 38) daje 315 ewangelików, 101 katolików i sześcioro Żydów.

Drewniany kościół stał tu w 1705 roku, w 1749 roku groził zawaleniem; nowy postawiono w latach 1755–1757, a odnowiono w 1910 roku. Jego przedwojenny wygląd opisuje inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku. Stał na wzniesieniu we wschodniej części wsi: szalowana prostokątna wieża o konstrukcji szkieletowej (4,76 na 5,14 metra) przed prostokątną nawą (8,20 na 12,30 metra) zamkniętą trzema ósmymi, całość z szalowanego drewna na kamiennym cokole, ściany i dachy kryte gontem. Sakrystia od wschodu, kruchta od południa. Wieżę wieńczyła czterospadowa kopułka z gałką i chorągiewką z datą 1756, krzyżem i gwiazdą.

Zachował się też przedwojenny film: w nagraniu z 1928 roku pięć ujęć z Somin podpisano kolejno „budownictwo zrębowe”, „kościół”, „młodzież wiejska”, „jezioro” i „granica” — to ostatnie dlatego, że tuż za wsią biegła wówczas granica państwowa z Polską.

Samodzielną parafią Sominy zostały dopiero w 1871 roku. Ernst Müller zapisuje, że wcześniej obsługiwał je drugi duchowny z Bytowa. Za zgodą Ewangelickiej Naczelnej Rady Kościelnej z 11 listopada 1852 roku utworzono tu osobny okręg parafialny, a w 1853 roku Sominy otrzymały zarządcę parafii. Dokumentem erekcyjnym z 28 czerwca i 15 lipca 1871 roku utworzono samodzielną parafię obejmującą 38 miejscowości. Leżały one aż w czterech powiatach — bytowskim, kościerskim, człuchowskim i chojnickim. W wykazie gmin z 1885 roku trzy wsie powiatu człuchowskiego — Lubon, Pronsponka i Sobozin — mają w kolumnie parafii ewangelickiej adnotację „Sommin, Prov. Pomm.”, a w spisie z 1910 roku to samo mają Trzebuń i obwód leśny Dunajki w powiecie kościerskim.

Dekret konstytuujący samodzielną parafię, datowany w Koszalinie 28 czerwca i w Szczecinie 15 lipca 1871 roku, wydano po uprzednim porozumieniu się z rejencjami w Gdańsku i Kwidzynie oraz z właściwymi konsystorzami prowincjonalnymi; jej miejscowości wylicza on osobno dla rejencji koszalińskiej, gdańskiej i kwidzyńskiej. Pierwszym pastorem samodzielnej parafii został Bernhard Rothenberg, od 1 marca 1868 roku tutejszy wikariusz parafialny. Kaplice stały według Müllera w Studzienicach i w Lasce (s. 65); te same dwie kaplice filialne wymienia inwentarz archiwów parafialnych, który dodaje, że w obu prowadzono naukę religii już od 1851 roku.

Jak wyglądała tu diaspora, pokazuje sprawozdanie z 1913 roku: tutejszy proboszcz liczył sześciuset czterdziestu swoich wiernych wśród ośmiu i pół tysiąca polskich katolików, rozsianych po trzydziestu siedmiu wsiach czterech powiatów, przy czterech szkołach ewangelickich wobec dwudziestu dwóch katolickich. W tym samym roku zakładano tu instytut konfirmancki.

Obsadę parafii w latach dwudziestych podaje urzędowy organ konsystorza: pastor Habelmann odszedł stąd z dniem 1 maja 1926 roku do Konikowa w okręgu koszalińskim, a jego miejsce zajął dotychczasowy wikariusz tejże parafii Thimm, mianowany pastorem Somin z dniem 1 sierpnia 1926 roku. Pastor Thimm, wówczas duchowny w Sominach, latem 1930 roku odnalazł na strychu plebanii w Bytowie najstarszą księgę gminy bytowskiej.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę tej parafii i podaje 455 dusz, kaplicę w Studzienicach, oddaloną o 12 kilometrów, oraz miejsce kazań w Hopfenkrug, oddalone o 16 kilometrów; z 34 miejscowości włączonych do parafii 25 leżało w Polsce. Pastorem był Johannes Thimm. Drugi duchowny tego nazwiska, M. Thimm, był wtedy pastorem w Pomysku Wielkim.

Inwentarz archiwów parafialnych z lat 1939–1940 wylicza akta, które tu leżały: „175-lecie istnienia somińskiego kościoła drewnianego 1831”, sprawy budowlane kościoła 1819–1897, budowa i naprawy plebanii 1898–1927, inwentarze wyposażenia z lat 1793/94, 1829, 1869 i 1900–1922. Osobną pozycję stanowią akta szkół wędrownych w Brusach, Starej Lasce, Landach, Sonnenwalde, Chmielnie i czterech wsiach zachodniopruskich z lat 1856–1896. W bibliotece parafialnej stały kazania wydane przez Daniela Ernsta Jabłońskiego (Berlin 1724), prawo kościelne Rohra (Frankfurt 1723), postylle oraz Biblia (Tybinga 1729).

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego zachowanie słowami: „brak nagrobków, drzewostan w 70%”. Cmentarz, założony w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, leżał przy szosie do Studzienic na zachód od wsi, wśród pól i lasu; nie było już wtedy ani ogrodzenia, ani mogił, a układ nagrobków był zatarty. Czytelne pozostały granice dawnego, dwukwaterowego założenia oraz trzydzieści sześć świerków w dobrym stanie zdrowotnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Inwentarz archiwów parafialnych z lat 1939–1940 wymienia akta 175-lecia kościoła z 1831 roku, a inwentarz zabytków z 1938 roku datuje budowę kościoła na lata 1755–1757. Słownik geograficzny pisze o Sominach: „kościół paraf. ewang., dawniej katolicki”. Opis Pomorza z 1784 roku wcielał katolików z Somin do Studzienic, a według innego zapisu należeli oni do parafii w Ugoszczy.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 65–66 (hasło Sommin); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 196, poz. 38; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 160; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010, s. 149 i aneks (za wizytacjami ADPel. G63a, G63b i G69 oraz „Materialien zur Bevölkerungskunde Kreis Bütow in Pommern”); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1058–1059; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 174–177; Film z 1928 roku z powiatu bytowskiego, ujęcia nr 9–13 serii „Bütow 1928”, udostępniony przez serwis buetow-pommern.info (Klaus-Dieter Kreplin); E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943 (dekret o parafii: 1871, nr 39, s. 50–51); E. Winguth, „Das älteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in Bütow”, „Bütower Anzeiger”, 4 czerwca 1931, 48. rocznik, nr 128; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, s. 6–7, poz. 109 i 124; karta cmentarza w Sominach, oprac. H. Greci, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058–1059; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39–40.