Sominy — drewniany kościół (obecnie Matki Boskiej Królowej Polski)

Drewniany kościół w Sominach, dziś rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, wzniesiono jako ewangelicki. Stoi na niewielkim wzniesieniu we wschodniej części wsi. Od 19 marca 1960 roku figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-155. Po 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki.

Nazwa wsi pochodzi od jeziora, wzmiankowanego w opisie granic z 1313 roku jako lacus Zomyn. Według inwentarza „Kreis Bütow” (1938, s. 251) osada istnieje od około 1600 roku, a w matrykule kościoła w Ugoszczy z 1607 roku nazwano ją „nową wioską” (neues Dörfchen) przy Sominie.

Droga do samodzielności trwała ponad dwieście lat. W 1607 roku Sominy należały do parafii w Ugoszczy (tamże, s. 254). Po odebraniu tamtejszej świątyni ewangelicy zbierali się w domu ewangelickiego sołtysa. Duchowni z Bytowa chodzili do nich samotnie i pieszo, przez okolice opanowane przez katolików, a luteranie z Prus Królewskich szli na te nabożeństwa wiele mil. Gdy duchowny nie dotarł, kazanie odczytywał jeden z zebranych.

🟡 Johannes Siebke odnosi te zapiski kroniki parafii w Sominach do lat 1637–1657, gdy ziemia bytowska należała do Polski, i przypuszcza, że jeszcze przed 1657 rokiem wzniesiono tu własny kościółek.

Zbór w Sominach odnotowuje zestawienie struktur wyznaniowych Rzeczypospolitej Bogumiła Szadego, choć nie zna go starsze zestawienie zborów Prus Królewskich. Od początku XVIII wieku do 1871 roku Sominy były filią Bytowa, co potwierdzają materiały do dziejów ludności powiatu bytowskiego oraz wizytacje katolickie z 1766 i 1780 roku. W 1766 roku archidiakon Złocki wymienił w Sominach jeden z dwóch luterańskich domów modlitwy („fana”) katolickiej parafii ugoskiej, która liczyła wtedy siedmiuset luteranów; drugi stał w Borzytuchomiu.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XI, 1890), powołującego się na wizytację biskupa Rybińskiego, w 1780 roku mieszkało w Sominach 21 katolików i 210 ewangelików; kościół był wówczas, w czasie wydania tomu, parafialnym kościołem ewangelickim, dawniej katolickim.

W 1784 roku Sominy leżały dwie mile na południe-południowy wschód od Bytowa, nisko nad wielkim jeziorem. Mieszkali tu sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy — ludzi wolnych, płacących czynsz — półchłop, czterech zagrodników, z których dwóch było rybakami dzierżawiącymi letni połów, i kowal; razem 23 dymy. Do kościoła należała też królewska podleśniczówka Moscowiterkathen, natomiast „Die hiesigen römischkatholischen Einwohner sind zu Stüdnitz eingepfarret” — katolicy z Somin należeli do parafii w Studzienicach. Opis Pomorza z 1784 roku nazywa rzecz wprost: w Sominach stał „kościół ewangelicko-luterański, który jest filią kościoła ewangelicko-luterańskiego w mieście Bytowie”. Ta sama karta odnotowuje podział wsi: „tutejsi mieszkańcy rzymskokatoliccy są wcieleni do Studzienic”.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku w Sominach, po niemiecku Sommin, mieszkał luterański kościelny.

Wcześniejsza świątynia, z około 1705 roku, zrębowa i kryta strzechą, była w 1749 roku w złym stanie i groziła zawaleniem. W 1755 roku mistrz budowlany Braemer sporządził projekt nowego kościoła szachulcowego z wypełnieniem ceglanym — ale go nie zrealizowano. Zamiast tego w latach 1755–1757 cieśla urzędowy Westphal z Bytowa postawił obecny kościół drewniany w konstrukcji zrębowej, z wieżą szkieletową od frontu i nawą zamkniętą trójbocznie; ołtarz i ambonę przeniesiono ze starej świątyni. Ściany, dach i ostrosłupowy hełm wieży kryte są gontem, a chorągiewka na wieży nosi datę 1756. Ściany oszalowano w 1783 roku, a w latach 1910–1911 kościół restaurowano i dobudowano zakrystię.

Filię obsługiwał drugi duchowny bytowski, a od 1853 roku własny wikariusz parafialny. Samodzielną parafią Sominy stały się dopiero na mocy dekretu o ukonstytuowaniu parafii, datowanego w Koszalinie 28 czerwca i w Szczecinie 15 lipca 1871 roku i podpisanego przez Królewską Rejencję (Wydział Spraw Wewnętrznych) oraz Królewski Konsystorz Prowincji Pomorze. Do parafii należało 38 miejscowości w czterech powiatach: bytowskim, kościerskim, człuchowskim i chojnickim. Dekret wydano po porozumieniu z rejencjami w Gdańsku i Kwidzynie oraz z właściwymi konsystorzami prowincjonalnymi; wylicza on te miejscowości osobno dla trzech rejencji: koszalińskiej, gdańskiej i kwidzyńskiej. Patronat sprawował władca, a od 1918 roku państwo.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pierwszym wikariuszem w Sominach był w latach 1853–1854 Edmund Thimm, a po usamodzielnieniu parafii pastorami byli: Bernhard Rothenberg (1871–1878, wcześniej od 1868 roku wikariusz), Ernst Trantow (1879–1880), Bernhard Thimm (1881–1887), Gerhard Johannes Isidorus Preuß (1888–1897), Friedrich Wilhelm Richter (1897–1900) i Paul Emil Habelmann (od 1901 roku). Müller wymienia w parafii dwie kaplice: w Studzienicach i w Lasce.

Według inwentarza archiwów parafialnych w obu tych miejscowościach prowadzono naukę religii już od 1851 roku.

Kilka wiadomości o tutejszej parafii z przełomu wieków przechowała prasa. W dniach 15–17 października 1895 roku poświęcono dwie jej kaplice, zbudowane z pomocą Towarzystwa Gustawa Adolfa i pomorskiego synodu prowincjalnego: w Studzienicach, 9 kilometrów od Sominów, i przy nadleśnictwie Laska, 18 kilometrów od wsi. Poświęcenia dokonał generalny superintendent D. Poetter; obecni byli prezes konsystorza doktor Richter oraz landraci powiatów bytowskiego i chojnickiego, von Puttkamer i hrabia Fink von Finkenstein, każdy przy poświęceniu jednej z kaplic. W kwietniu 1897 roku tutejszego pastora Preußa przeniesiono do Bytowa, a w maju posadę, z jednym kościołem i jedną kaplicą, pensją 1800 marek i wolnym mieszkaniem, ogłoszono do natychmiastowego obsadzenia przez władze kościelne.

W listopadzie 1900 roku pastor Richter odszedł do Pagenkopf w synodzie goleniowskim, a posadę pod patronatem królewskim, z pensją 1800 marek, kościołem i dwiema kaplicami, ogłoszono do obsadzenia z wyboru gminy. Pod datą 23 lutego 1907 roku ogłoszono, że pastora Emila Habelmanna wybrano do zarządu miejscowej spółdzielczej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej w miejsce Hermanna Skibbego.

Wieś rosła przez cały wiek dziewiętnasty, a razem z nią zmieniały się proporcje wyznań. W 1810 roku mieszkało tu 113 osób, w tym siedmioro katolików; w 1855 roku — 330 przy 49 katolikach; w 1885 — 416 przy 49; w 1895 — 422 przy 101; w 1905 — 475 przy 163; w 1925 — 437 przy 121; w 1933 — 380 przy 151. Ewangelików było kolejno 106, 281, 367, 315, 312, 316 i 229 (liczbę z 1895 roku podaje pruski leksykon gmin prowincji pomorskiej, oparty na spisie ludności z 2 grudnia 1895 roku, który wymienia też w Sominach sześciu Żydów; pozostałe wynikają z odliczenia katolików od ogółu). Szczyt ludności ogółem przypadł na rok 1905, ale ewangelików było najwięcej dwadzieścia lat wcześniej, w 1885 roku, i od tamtej pory ich liczba — poza niewielkim wzrostem w 1925 roku — malała.

Sominy zwracały przy tym uwagę statystyków: w południowo-wschodnim, w większości katolickim krańcu powiatu bytowskiego były wsią ewangelicką niemal bez wyjątku, a katolicy stanowili w nich w 1810 roku sześć setnych mieszkańców, w 1855 roku piętnaście setnych. Monografia powiatu bytowskiego wydana w Szczecinie w 1938 roku dopisuje do tego szeregu rok 1936 ze 112 katolikami, czyli trzydziestoma jeden setnymi mieszkańców.

Hugo Lemcke opisał w 1911 roku kościół jako zrębowy, z 1756 roku, zamknięty od wschodu trójbocznie, z wieżą zwieńczoną czworoboczną barokową kopułą; cały budynek, łącznie ze ścianami, był pokryty gontem. Zwrócił też uwagę, że wieś składała się wtedy w większości z budynków zrębowych: w tej technice stały nie tylko stodoły i obory, lecz także domy mieszkalne, a całe zagrody zachowały się w dawnym kształcie.

Jak wyglądała tu diaspora, pokazuje sprawozdanie z 1913 roku: tutejszy proboszcz liczył sześciuset czterdziestu swoich wiernych, rozsianych po trzydziestu siedmiu wsiach czterech powiatów wśród ośmiu i pół tysiąca polskich katolików, przy czterech szkołach ewangelickich wobec dwudziestu dwóch katolickich. W tym samym roku zakładano tu instytut konfirmancki.

Obsadę parafii w latach dwudziestych podaje urzędowy organ konsystorza: pastor Habelmann odszedł stąd z dniem 1 maja 1926 roku do Konikowa w okręgu koszalińskim, a jego miejsce zajął dotychczasowy wikariusz tejże parafii Thimm, mianowany pastorem w Sominach z dniem 1 sierpnia 1926 roku. Pastor Thimm z Somin latem 1930 roku odnalazł na strychu plebanii w Bytowie najstarszą księgę gminy bytowskiej.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 455 dusz, kaplicę w Studzienicach, oddaloną o 12 kilometrów, i miejsce kazań w Hopfenkrug, oddalone o 16 kilometrów; z 34 miejscowości włączonych do parafii 25 leżało w Polsce. Pastorem był Johannes Thimm. Drugi duchowny tego nazwiska, M. Thimm, był wtedy pastorem w Pomysku Wielkim.

Jak wyglądał ten kościół przed wojną, wiadomo z inwentarza zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku: szalowana prostokątna wieża o konstrukcji szkieletowej (4,76 na 5,14 metra) przed prostokątną nawą (8,20 na 12,30 metra) zamkniętą trzema bokami ośmioboku, całość z szalowanego drewna na kamiennym cokole, ściany i dachy kryte gontem. Zakrystia od wschodu, kruchta od południa. Wieżę wieńczyła czterospadowa kopułka z gałką i chorągiewką z datą 1756, krzyżem i gwiazdą. Rzadkim świadectwem jest też przedwojenny film: w zachowanym nagraniu z 1928 roku pięć ujęć z Somin podpisano kolejno „budownictwo zrębowe”, „kościół”, „młodzież wiejska”, „jezioro” i „granica” — to ostatnie dlatego, że tuż za wsią biegła wówczas granica państwowa z Polską.

Inwentarz archiwów parafialnych z lat 1939–1940 wylicza akta, które tu leżały: „175-lecie istnienia somińskiego kościoła drewnianego 1831”, sprawy budowlane kościoła 1819–1897, budowa i naprawy plebanii 1898–1927, inwentarze wyposażenia z lat 1793/94, 1829, 1869 i 1900–1922. Osobną pozycją są szkoły wędrowne: w Brusach, Starej Lasce, Landach, Sonnenwalde, Chmielnie i czterech wsiach zachodniopruskich, w latach 1856–1896. W bibliotece parafialnej stały kazania wydane przez Daniela Ernsta Jabłońskiego (Berlin 1724), prawo kościelne Rohra (Frankfurt 1723), postylle i Biblia (Tybinga 1729).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Obchody 175-lecia kościoła w 1831 roku wskazywałyby na jego powstanie około 1656 roku, co nie zgadza się z datami budowy; to jednak wniosek z dat, nie zapis źródła. Według Słownika geograficznego kościół w Sominach był dawniej katolicki, choć pozostałe źródła znają tu od początku XVIII wieku tylko świątynię ewangelicką.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Suminy”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1058; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 65–66; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Stettin 1912; ⚠ Erich Winguth, „Die Geschichte des Kreises Bütow”, odbitka z „Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow”, Stettin 1938 — druk narodowosocjalistyczny, wykorzystany wyłącznie dla danych liczbowych; karta ewidencyjna zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 399; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010, s. 149 i aneks (za wizytacjami ADPel. G63a, G63b i G69 oraz „Materialien zur Bevölkerungskunde Kreis Bütow in Pommern”); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1058–1059; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 37–39 i 251–256; Film z 1928 roku z powiatu bytowskiego, ujęcia nr 9–13 serii „Bütow 1928”, udostępniony przez serwis buetow-pommern.info (Klaus-Dieter Kreplin); E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; E. Winguth, „Das älteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in Bütow”, „Bütower Anzeiger”, 4 czerwca 1931, 48. rocznik, nr 128; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 188; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058–1059; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39–40; „Gemeindelexikon für die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen”, Berlin 1898, s. 196–197; „Der Reichsbote” (Berlin), 29 października 1895 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 25 kwietnia 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 23 maja 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 11 listopada 1900 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 25 listopada 1900 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 4 marca 1907 roku, s. 40 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).