Somonino — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Somoninie — po niemiecku Semlin, po kaszubsku Somònino — leży przy dzisiejszej ulicy Witosławy, na działkach 427 i 428 — pod tymi numerami figuruje też w ewidencji zabytków. Zachowały się pojedyncze nagrobki; teren uprzątnięto i urządzono na nim miejsce pamięci. Własnego kościoła ani kaplicy ewangelickiej Somonino nigdy nie miało — była natomiast szkoła ewangelicka, do której w 1887 roku chodziło 94 dzieci. Dokładnej daty założenia cmentarza ewangelickiego w Somoninie nie ustalono.

W 1241 roku Somonino (Semanino) było jedną z osiemnastu wsi kasztelanii Goręczyno, którą książę Sambor II przyznał biskupowi kujawskiemu; umowy tej nigdy nie wykonano. Według Słownika geograficznego wieś występuje w dokumencie z 1241 roku jako Semanino i Semagnino. W 1380 roku Semlin i Goręczyno otrzymały sądownictwo na prawie rycerstwa pomorskiego i zwolnienie z tak zwanego pieniądza krowiego i świńskiego; były to dobra służebne na prawie polskim w okręgu kościerskim.

Później tutejszy folwark należał do kartuzów: dekret królewski z 1571 roku przyznał klasztorowi 16 włók, w 1603 roku folwark wydzierżawiono Albrechtowi Gedeonowi Krachtowi, a w 1621 roku, po odbudowie ze zgliszcz, Stanisławowi Pawłowskiemu za 333 floreny i 20 groszy. W wizytacji archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzonej z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, w wykazie wsi płacących meszne kościołowi w Goręczynie zapisano Somonino krótko: „Semono, curia, nihil solvit, cum solvere teneatur” — dwór, który nic nie płaci, choć płacić powinien. Druga redakcja tego samego wykazu nazywa je folwarkiem kartuzów: „Somanino, Cartusianorum, praedium”.

W 1662 roku było tu predium z tartakiem i młynem oraz owczarnia w Borczu z kolonistami.

W 1780 roku mieszkało tu 76 katolików i sześciu ewangelików, a w 1820 roku — 193 osoby: 95 luteranów i 98 katolików. Katolicy należeli tu do parafii w Goręczynie. Ewangelików urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku przypisuje parafii luterańskiej w Szymbarku, i to bez stałego przydziału. Według Heidna ewangelików z Somonina dekretem z 1822 roku przydzielono do parafii w Szymbarku, a w 1856 roku do nowej parafii w Kartuzach. W drugiej połowie XIX wieku Somonino należało do parafii ewangelickiej w Kartuzach, która usamodzielniła się w 1856 roku, i figuruje na liście jej miejscowości; tę samą przynależność podaje wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku. Nabożeństwa odprawiano w Kartuzach najpierw w refektarzu zniesionego klasztoru, oddanym ewangelikom 4 września 1844 roku, a od 2 października 1887 roku w nowym kościele imienia Lutra.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Semlin jako folwark w dzierżawie wieczystej z dziewięcioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 43 budynki mieszkalne i 370 mieszkańców, w tym 282 ewangelików i 88 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Kartuzach; katolicy — do parafii w Goręczynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Neuhoff. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Somoninie 423 mieszkańców w 53 domach i 79 dymach, z czego 245 ewangelików wobec 178 katolików. Ewangelicy stanowili większość wsi. Na samo wybudowanie Klein Semlin przypadały wtedy 24 domy i 167 mieszkańców, a na Somoniński Młyn jeden dom. Agathon Harnoch liczył parafię kartuską w 1890 roku na około 2000 dusz.

Do 1920 roku wieś leżała w powiecie kartuskim, w rejencji gdańskiej, i zajmowała 531 hektarów, w tym 400 hektarów roli ornej. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył 456 mieszkańców — 225 mężczyzn i 231 kobiet — w 68 domach i 84 gospodarstwach domowych, na 539,1 hektara. Język niemiecki podało 221 osób, kaszubski 234. Tablica z 1910 roku rozbija wyznania osobno w każdej grupie językowej: 210 ewangelików i 11 katolików spisano wyłącznie wśród osób niemieckojęzycznych; wszystkich mówiących po kaszubsku zapisano jako katolików. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 104 ewangelików wśród 412 mieszkańców.

W 1921 roku narodowość polską podały 363 osoby, niemiecką 49. Dane o liczebności całej parafii kartuskiej — około 2300 wiernych w 1910 roku i około 400 w 1938 roku — dotyczą wszystkich należących do niej miejscowości, nie samego Somonina.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kartuzy (Karthaus) i podaje tu 210 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XI, hasło „Somonin (Somonino)”; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (powiat Karthaus, strona 52, pozycja 112); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 142, nr 304; ewidencja zabytków — wykaz cmentarzy, gmina Somonino, pozycja 51; „Somonino. Uprzątnięto teren dawnego cmentarza ewangelickiego”, expresskaszubski.pl; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 545; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131, pozycja 389; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 22, 51, 54, 56; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 104; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 178–179; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.