Sopot — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przy ulicy Malczewskiego 31 w Sopocie (po niemiecku Zoppot) rejestr zabytków datuje na 1848 rok. Był to cmentarz ewangelicki i pozostał nim do końca drugiej wojny światowej; po włączeniu Sopotu do Polski stał się komunalny i jest nim do dziś. Większość ewangelickich nagrobków zniszczono; do dwudziestego pierwszego wieku przetrwało ich około 50, najstarsze z lat 1915–1916. Wyróżnia się wśród nich kaplica grobowa rodziny von Herbst — łódzkich fabrykantów — wzniesiona w 1921 roku według projektu Heinricha Dunkla. Wpis do rejestru zabytków, numer A-1279 z 7 czerwca 1989 roku, obejmuje cały cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny, wraz z kaplicą przedpogrzebową, dawną kaplicą cmentarną oraz grobowcem von Herbstów.

W kaplicy przedpogrzebowej mieści się dziś Zarząd Cmentarza Komunalnego, a dawna kaplica cmentarna jest obecnie kościołem parafialnym pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa. Cmentarz sąsiaduje z żydowskim i katolickim.

Politycznie Sopot do 1920 roku należał do Prus — najpierw do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreußen), potem do powiatu Gdańskie Wyżyny (Landkreis Danziger Höhe), w rejencji gdańskiej — a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Zoppot jako wieś królewską z czterema gospodarstwami chłopskimi i jedną zagrodą chałupniczą. Notował tu 193 budynki mieszkalne i 1204 mieszkańców, w tym 557 ewangelików, 642 katolików i pięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Małym Kacku; katolicy — do parafii w Oliwie. Podręcznik wymieniał tu też cegielnię i dwa młyny wodne. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Sopot liczył 4081 mieszkańców, w tym 1549 ewangelików, 2481 katolików, 31 innych chrześcijan i 20 Żydów.

Hans Hübner pisze, że ewangelicy Sopotu należeli do parafii w Małym Kacku, a nabożeństwa odprawiano u nich tylko latem, pod gołym niebem. Własną świątynię — „Kaplicę Pokoju” (Friedenskapelle) w Południowym Parku — poświęcono 18 sierpnia 1871 roku; Harnoch opisał ją w 1890 roku jako kościółek postawiony w surowym murze, trzysta kroków od brzegu Bałtyku. Hübner podaje jako rok usamodzielnienia parafii 1891, a zestawienie Reszki 1890; według materiałów parafialnych dokument o usamodzielnieniu podpisano 23 grudnia 1890 roku, a pierwszego stałego proboszcza wybrano 21 kwietnia 1891 roku. W latach 1899–1901 wzniesiono na Wzgórzu kościół Zbawiciela (Erlöserkirche), a w 1919 roku poświęcono kościół Pokoju w miejsce dawnej kaplicy.

Nekrologi z początku XX wieku wymieniają zabudowania cmentarza: w czerwcu 1907 roku „Berliner Tageblatt” zapowiadał pogrzeb z kostnicy (Leichenhalle) na cmentarzu ewangelickim w Sopocie, a w marcu 1918 roku berlińska „Deutsche Tageszeitung” — pogrzeb z kaplicy cmentarza ewangelickiego w Sopocie.

W 1919 roku ogrodnikiem cmentarza parafii ewangelickiej w Sopocie był Rudolf Czarnetzki, mieszkający na cmentarzu. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Sopocie, liczącej wtedy 11 927 ewangelików. W ogłoszeniu z 13 lipca 1959 roku Zarząd Zieleni Miejskiej zapowiedział prace porządkowe na „przejętym przez gospodarkę komunalną cmentarzu ewangelickim” i dał rodzinom trzy miesiące na opłacenie grobów na dwadzieścia lat; groby nieopłacone po tym terminie miały być przeznaczone do ponownego chowania zmarłych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W jednym źródle grobowiec von Herbstów wzniesiono w 1921 roku według projektu Heinricha Dunkla, a urzędowy rejestr datuje go na wiek dziewiętnasty. Fryderyk Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku podaje, że gmina nabyła cmentarz w 1878 roku, najpierw dla ewangelickiej części ludności, a parafia ewangelicka miała cmentarz „już od 1878 roku”; rejestr zabytków datuje cmentarz przy Malczewskiego na 1848 rok. Schultz pisze, że wcześniej rozważano cmentarz bezwyznaniowy na Lehmkaule u stóp Königshöhe. Schultz nie podaje położenia cmentarza; w źródłach nie znaleziono potwierdzenia, że chodzi o ten przy Malczewskiego.

Ogłoszenie z 13 lipca 1959 roku mówi o cmentarzu „przejętym przez gospodarkę komunalną”, a opis wyżej podaje, że cmentarz stał się komunalny po włączeniu Sopotu do Polski; Klaudiusz Grabowski (2024) pisze, że w 1945 roku, gdy Zarząd Miejski w Gdańsku przejął niemal wszystkie cmentarze, Zarząd Miejski w Sopocie pozostawił cmentarze w rękach gmin wyznaniowych, a gdy gmina ewangelicka nie radziła sobie z utrzymaniem cmentarza i chciała przekazać jego własność władzom miejskim, te przejęły go niezbyt chętnie; część dokumentacji cmentarza przechowuje według niego gdański oddział Instytutu Pamięci Narodowej.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 223; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, Sopot, pozycje 869, 870, 873 i 874; urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Sopot — cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny, ulica Malczewskiego, 1848, numer A-1279 z 7 czerwca 1989 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 55; Hans Hübner, „Zoppot”; Historia parafii — Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 21; F. Schultz, „Chronik der Stadt Seebad Zoppot”, Danzig 1905, s. 126, 133; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1959, nr 4, poz. 40, s. 35; „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung”, 13 czerwca 1907 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 14 marca 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 165.