Sopot — kościół Zbawiciela (dawny Friedenskirche / Kościół Pokoju)

Kościół Zbawiciela przy ulicy Parkowej 5, w Parku Południowym, jest dziś jedyną czynną świątynią luterańską Sopotu i kościołem biskupim diecezji pomorsko-wielkopolskiej. Wzniesiono go w latach 1913–1919 według projektu A. Bielefeldta jako neobarokowy kościół Pokoju (Friedenskirche), na miejscu starszej Kaplicy Pokoju; poświęcono go w październiku 1919 roku. Jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-847 z 12 sierpnia 1976 roku.

Sopot (Zoppot), siedziba parafii ewangelickiej, do 1920 roku należał do Prus i leżał w rejencji gdańskiej, a w latach 1920–1939 należał do Wolnego Miasta Gdańska. Ewangelicy byli tu w mniejszości: spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Sopocie 1549 ewangelików i 2481 katolików. Pierwsi ewangelicy osiedlili się tu w latach dwudziestych XIX wieku i przez około 40 lat należeli do parafii w Małym Kacku (Klein Katz). Zanim powstała własna kaplica, nabożeństwa odprawiano w Sopocie pod gołym niebem i tylko latem. Już w sierpniu 1858 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” pisała, że w Sopocie wysunięto myśl budowy kościoła ewangelickiego; na razie brakowało jednak pieniędzy, a przeciw budowie podnoszono, że większość gości kąpieliskowych podobno nie należy do wyznania protestanckiego.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Zoppot jako wieś królewską z czterema gospodarstwami chłopskimi i jedną zagrodą chałupniczą. Notował tu 193 budynki mieszkalne i 1204 mieszkańców, w tym 557 ewangelików, 642 katolików i pięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Małym Kacku; katolicy — do parafii w Oliwie. Podręcznik wymieniał tu też cegielnię i dwa młyny wodne.

Własną Kaplicę Pokoju (Friedenskapelle) w Parku Południowym zbudował komitet mieszkańców i gości kąpieliskowych pod przewodem pastora Schnaasego z Małego Kacka. Pieniądze pochodziły ze zbiórek, bazarów i loterii oraz z zasiłków konsystorza, Ewangelickiej Najwyższej Rady Kościelnej i gdańskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa, które dało 1000 talarów — jak uzasadniało, dla ewangelików żyjących „w okolicy przeważnie katolickiej”. Rejencja oddała na nią działkę za 48 marek, a projekt inspektora budowlanego Natha zatwierdzono 21 maja 1870 roku. Poświęcił ją 18 sierpnia 1871 roku zastępca superintendenta, pastor Hepner z Gdańska; nazwę Kaplicy Pokoju nadano jej na pamiątkę pokoju zawartego w tym roku.

Był to kościółek z surowego muru, oddalony o trzysta kroków od brzegu Bałtyku, z jednym dzwonem na szczycie zachodnim i małymi organami; nabożeństwa odbywały się w nim co trzecią niedzielę, a cmentarze parafia miała dwa — w Małym Kacku i w Sopocie. Harnoch zanotował przy tej parafii miejscowy obyczaj: po pogrzebie schodzono się na poczęstunek w gospodzie, gdzie — jak mówiono — należało „oblać jemu albo jej skórę”. Uwagę tę zapisał, powołując się na słowa proboszcza z Małego Kacka.

Fryderyk Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku podaje, że w 1862 roku przebywało tu latem około tysiąca ewangelików, dla których od lat czterdziestych XIX wieku przyjezdni duchowni odprawiali przy dobrej pogodzie nabożeństwa w lasku karlikowskim. Kaplicę w Parku Południowym zbudowano za pośrednictwem Towarzystwa Gustawa Adolfa. Prawa parafii współmacierzystej Małego Kacka Sopot otrzymał 28 lutego 1877 roku, a w 1884 roku kaplica przestała wystarczać.

W 1877 roku minister zatwierdził Sopot jako parafię współmacierzystą (mater coniuncta) Małego Kacka, a pastor kacki, od 1882 roku Conrad, przyjeżdżał tu co drugą niedzielę, w sezonie kąpielowym co niedzielę. Samodzielną parafią Sopot stał się 23 grudnia 1890 roku, a pierwszego stałego pastora — księdza Conrada — wybrano 21 kwietnia 1891 roku i wtedy też oddzielono parafię całkowicie od Małego Kacka. Użytkowała ona potem dwa kościoły: neogotycki kościół Zbawiciela (Erlöserkirche) oraz neobarokowy kościół na miejscu Kaplicy Pokoju.

Kościół Zbawiciela wzniesiono na wzgórzu w latach 1899–1901 według projektu Ludwiga von Tiedemanna, pod protektoratem cesarzowej Augusty Wiktorii; para cesarska dołożyła do budowy 30 000 marek, a wieża miała 37 metrów wysokości. Wiernych liczono na około 8 tysięcy w 1910 roku i ponad 11 tysięcy w 1924 roku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2774 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Karl Conrad. Pastor nie miał mieszkania służbowego ani dodatku mieszkaniowego. Pastor Paulus Conrad zmarł po ciężkiej chorobie 23 października 1900 roku w Königsberg; według zawiadomienia rodziny w berlińskim „Reichsbote” pogrzeb wyznaczono na poniedziałek 29 października na jedenastą przed południem, z Kaplicy Pokoju w Sopocie.

Po 1945 roku Erlöserkirche przejęli katolicy — jest dziś kościołem garnizonowym świętego Jerzego — a ewangelicy zachowali dawną Friedenskirche, przenosząc na nią nazwę kościoła Zbawiciela.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Zoppot” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1891–1929. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Piotr Birecki zwraca uwagę na drewniane, pozorne sklepienie krzyżowo-żebrowe rozpięte nad całą szerokością nawy i na styl budowli, nawiązujący do południowoniemieckiego baroku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7591 ewangelików.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Carl Paulus Theodor Conrad (1882), Carl Paulus Theodor Conrad (1891), Otto Johannes Alexander Bowien (1901), Johann Boeck (1932). Bez podanego roku: Hugo Friedrich Weisse.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 448; Hübner, „Zoppot”; Kościół Zbawiciela w Sopocie — Wikipedia; Kościół świętego Jerzego w Sopocie — Wikipedia; Historia parafii — Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie; urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Sopot — kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Zbawiciela (Park Południowy), numer A-847 z 12 sierpnia 1976 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, Sopot, pozycja 1039; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Die Erlöser-Kirche in Zoppot. Eine Erinnerungsschrift bei Gelegenheit der Einweihung der Kirche”, wyd. zarząd Ewangelickiego Towarzystwa Budowy Kościoła w Sopocie, [Zoppot] 1901; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 55; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 115, 126, 192; F. Schultz, „Chronik der Stadt Seebad Zoppot”, Danzig 1905, s. 132; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 47; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 160, 208, 315; t. 7, s. 1952; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 25 sierpnia 1858 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 26 października 1900 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).