Sopot — kościół św. Jerzego (dawny ewangelicki Erlöserkirche)

Erlöserkirche, czyli kościół Zbawiciela — dziś rzymskokatolicki kościół garnizonowy pod wezwaniem świętego Jerzego przy placu Konstytucji 3 Maja w Sopocie — to neogotycka świątynia ewangelicka zbudowana w latach 1899–1901 według projektu Ludwiga von Tiedemanna (1841–1908). Zespół kościoła garnizonowego — z cmentarzem kościelnym, plebanią przy ulicy Kościuszki 1 i studzienką, obecnie kapliczką świętego Wojciecha — jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-846 z 12 sierpnia 1976 roku i z 7 stycznia 2015 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku wieś królewska Zoppot z czterema gospodarstwami chłopskimi i jedną zagrodą chałupniczą liczyła 1204 mieszkańców, w tym 557 ewangelików, 642 katolików i pięciu Żydów. Stały w niej 193 budynki mieszkalne. Ewangelicy należeli do parafii w Małym Kacku; katolicy — do parafii w Oliwie. Odnotowano tu także cegielnię i dwa młyny wodne.

Droga do własnej świątyni była długa. Ewangelicy Sopotu należeli do gminy w Małym Kacku (Klein Katz), a u siebie mieli nabożeństwa tylko latem, pod gołym niebem; w 1871 roku stanęła w Parku Południowym własna kaplica, nazwana Kaplicą Pokoju, którą później zastąpił poświęcony w 1919 roku kościół Pokoju. Rok usamodzielnienia gminy bywa podawany dwojako: zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich notuje Sopot pod rokiem 1890, Hübner zaś pisze o całkowitym oddzieleniu gminy sopockiej od kackiej w 1891 roku. Materiały parafii podają, że dokument o usamodzielnieniu podpisano 23 grudnia 1890 roku, a pierwszego stałego proboszcza, księdza Conrada, wybrano 21 kwietnia 1891 roku. Dopiero po długich rokowaniach, pod protektoratem cesarzowej, wspólnota mogła przystąpić do budowy obszernego kościoła na wzgórzu Seeberg.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XI, 1890) Sopot miał wówczas kaplicę ewangelicką i kaplicę katolicką, a w 1885 roku liczył 4081 mieszkańców, w tym 2481 katolików i 1549 ewangelików.

Pamiątkowa broszura wydana na poświęcenie pokazuje, ile to kosztowało wysiłku. W 1885 roku rejencja w Gdańsku odrzuciła projekt rozbudowy Kaplicy Pokoju jako zbyt skromny dla kąpieliska, a w 1887 roku gmina postanowiła budować nowy kościół na Seebergu, lecz wzgórza nie dało się wtedy uzyskać. Prośbę z 1895 roku o protektorat cesarzowej odrzucono z powodu zbyt małej sumy budowy. Komitet zbierał pieniądze po domach i wśród gości kąpieliskowych, gromadząc fundusz blisko 25 000 marek. Wzgórze gmina kościelna kupiła w końcu od gminy politycznej za 10 000 marek, po głosowaniu siedmioma głosami przeciw sześciu.

W 1898 roku powstało Ewangelickie Towarzystwo Budowy Kościoła pod przewodem podpułkownika w stanie spoczynku Burruckera; cesarzowa objęła protektorat 22 marca 1899 roku, a 11 maja cesarz zatwierdził projekt. Nazwę „Erlöser-Kirche” nadała świątyni sama cesarzowa w dopisku z 18 października 1899 roku, a kamień węgielny położono 22 października, w dniu jej urodzin. Śpiewom podczas tej uroczystości towarzyszył chór puzonowy niedawno założonego sopockiego Związku Mężczyzn i Młodzieńców (Männer- und Jünglingsverein), jak podał w listopadzie 1899 roku berliński „Reichsbote”. Wiechę zawieszono w święto Reformacji, 31 października 1900 roku; kościół poświęcono we wtorek 17 września 1901 roku.

Jeszcze w sierpniu 1901 roku „Dresdner Nachrichten” podawały, że wbrew wcześniejszej wiadomości para cesarska weźmie jednak udział w poświęceniu; towarzystwo budowy kościoła prosiło wtedy cesarza o wyznaczenie dnia uroczystości między 10 a 15 września i o udział w niej, a gabinet cesarzowej polecił towarzystwu przedstawić program do oceny lub zatwierdzenia. Miał 784 miejsca, z możliwością dobudowania empor na dalsze trzysta. Dzwony, odlane w Gdańsku u Jeana Colliera, ufundował radca handlowy Eduard Herbst z żoną na pamiątkę córki Annemarie; nastawę ołtarzową — landrat Maurach z żoną; główne witraże wykonała pracownia de Continiego w Brukseli.

Cesarzowa Augusta Wiktoria objęła nad budową protektorat, a para cesarska dołożyła do niej 30 000 marek: 20 000 z cesarskiego funduszu dyspozycyjnego i 10 000 od cesarzowej. Kosztorys, bez organów i dzwonów, wynosił 125 000 marek; resztę pokryły fundusz zebrany przez gminę i środki gminy kościelnej. Wieża, wysoka na około 37 metrów, miała być z woli cesarza widoczna z wód Zatoki Gdańskiej jako punkt nawigacyjny. Wilhelm II własnoręcznie poprawił na projekcie rysunek hełmu i kazał podwyższyć wieżę o 7,5 metra; pamiątkowa broszura z 1901 roku pisze, że wieża ma być żeglarzom na pełnym morzu znakiem, który prowadzi statek do portu.

Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku dodaje, że prośbę o protektorat cesarzowej wysłano 25 stycznia 1895 roku, a koncerty dobroczynne i kolekty przyniosły najpierw 18 000 marek, które datki zamożnych parafian podniosły do 25 000. Kościół poświęcono w obecności cesarzowej; pastor Bowien sprawował urząd od 1 czerwca 1901 roku. Otto Johannes Alexander Bowien był wcześniej pastorem w Mohrungen; jak podała w czerwcu 1901 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung”, na pastora w Sopocie, w diecezji wejherowskiej, powołała go rada parafialna, a zatwierdził królewski konsystorz.

12 kwietnia 1902 roku uchwalono statut Ewangelickiego Towarzystwa Domu Parafialnego w Sopocie (Evangelischer Gemeindehaus Verein Zoppot), które 2 czerwca 1902 roku wpisano do rejestru stowarzyszeń; w zarządzie zasiedli pastor Otto Bowien, podpułkownik Hermann Burrucker, rotmistrz Hans von Wedell, adwokat doktor Richard Wannow, nauczyciel Ernst Hoffmann, rentier Johann Sulley i kupiec Johannes Ick.

Piotr Birecki, który przejrzał akta budowy, dodaje, że Tiedemann pracował przy tym kościele z Arthurem Kicktonem — ten wykonał akwarelę budynku, podarowaną cesarzowej — i z miejscowym architektem Riemaschem. O nowej świątyni myślano od 1884 roku, a działkę na tak zwanym Seebergu wybrano 17 stycznia 1887 roku. Mury i więźbę wykonał sopocki mistrz budowlany Wilhelm Lippcke, cegłę dała cegielnia Paula Dittricha z Wysokiej Wody pod Sopotem, kapitele przy ołtarzu wykuł nadworny kamieniarz Fiebiger z Poczdamu, a do prac malarskich we wnętrzu zatrudniono malarza historycznego Buscha z Berlina — według Bireckiego zapewne on wykonał niezachowane malowidła w prezbiterium, zmienione po 1945 roku. Wieżę ufundował kupiec Eduard Herbst z Łodzi, zegar na niej — rentier Karl Schulz (wykonała go berlińska firma C. F. Rochlitz), organy zbudowała elbląska firma A.

Terletzki, a ołtarz, ambonę i prospekt organowy — pracownia Kuntscha z Wernigerode. Witraże prezbiterium ufundował Wilhelm II, okna nawy — Ernst von Mirbach i mieszkańcy, a część wyposażenia pokryły datki żydowskich mieszkańców Sopotu. Pastor Blech zapisał, że radca budowlany Kickton wykorzystał przy budowie kościoła Zbawiciela (Erlöserkirche) w Sopocie wzór szczytów wschodniego i południowego kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku.

Administracyjnie Sopot do 1920 roku leżał w Prusach: w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gdańskiej i w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen); prawa miejskie otrzymał w 1901 roku. W latach 1920–1939 znajdował się w Wolnym Mieście Gdańsku.

W 1919 roku pierwszym pastorem przy kościele Zbawiciela (Erlöserkirche) w Sopocie był Otto Bowien (Luisenstraße 13), a drugim Hugo Weiße (Kastanienallee 3). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Sopocie liczyła wtedy 11 927 ewangelików, a pastorami byli Otto Bowien (od 1901 roku) i Hugo Weiße (od 1910 roku).

Według historii kościoła opracowanej dla parafii świętego Jerzego przez księdza Zbigniewa Rećkę i Mariusza Nowaka 8 maja 1945 roku świątynię przekazano polubownie duszpasterstwu wojskowemu Kościoła rzymskokatolickiego jako kościół garnizonowy i szkolny, a w tym samym roku poświęcono ją pod wezwaniem świętego Jerzego; od 1947 roku działa przy niej parafia terytorialna (dziś archidiecezji gdańskiej), a od 1991 roku także parafia personalna Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego.

Według Krzysztofa Jachimowicza, autora tekstu na stronie sopockiej parafii ewangelickiej, w 1947 roku kościół stał się świątynią rzymskokatolicką, siedzibą cywilno-wojskowej parafii garnizonowej pod wezwaniem świętego Jerzego. Dziś jest kościołem garnizonowym — siedzibą parafii cywilno-wojskowej pod wezwaniem świętego Jerzego. Andrzej Bohdan Krupa pisze, że w 1951 roku przy kościele rezydował kapelan Wojska Polskiego, ojciec podpułkownik Stanisław Kałuża OFM. Mieszkał na plebanii zajętej na potrzeby duszpasterstwa wojskowego i uważał się za „proboszcza Garnizonu Sopot”, Kuria Biskupia Gdańska tytułowała go „kapelanem kościoła garnizonowego”, a równocześnie parafia świętego Jerzego miała proboszcza — księdza diecezjalnego; status kanoniczny ojca Kałuży autor nazywa niejasnym.

Nazwę kościoła Zbawiciela nosi w Sopocie inna świątynia: czynny kościół ewangelicko-augsburski przy ulicy Parkowej, dawna Friedenskirche z lat 1913–1919, należący do parafii Gdańsk-Gdynia-Sopot.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Zoppot” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1891–1929. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1891 roku oraz wykaz komunikantów i księgę konfirmacji od 1900 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1891— K Konf 1900—”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Schultza gmina cywilna odstąpiła parafii działkę na Seebergu za przejęcie ciążącej na niej hipoteki, natomiast broszura z 1901 roku mówi o zakupie za 10 000 marek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7591 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 51, 223; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Sopot”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 180; materiały Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie o dziejach tutejszej wspólnoty; Z. Rećko, M. Nowak, „Historia kościoła”, parafia świętego Jerzego w Sopocie (jerzy.sopot.pl), według W. Kwaśniaka, „Rocznik Sopocki” 1996, s. 67–69; Kościół świętego Jerzego w Sopocie — Wikipedia; urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Sopot — zespół kościoła garnizonowego, numer A-846 z 12 sierpnia 1976 roku i z 7 stycznia 2015 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, Sopot, pozycje 726, 1043 i 1044; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Hans Hübner, „Zoppot”, nakład komisowy A. W. Kafemann, Gdańsk; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Die Erlöser-Kirche in Zoppot. Eine Erinnerungsschrift bei Gelegenheit der Einweihung der Kirche”, wyd. zarząd Ewangelickiego Towarzystwa Budowy Kościoła w Sopocie, [Zoppot] 1901; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 286–288; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 21; F. Schultz, „Chronik der Stadt Seebad Zoppot”, Danzig 1905, s. 132–133; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; „Der Reichsbote” (Berlin), 1 listopada 1899 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 4 czerwca 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 9 czerwca 1902 roku, s. 34 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Dresdner Nachrichten”, 25 sierpnia 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); A. B. Krupa, „Państwo wobec domu Zgromadzenia Sióstr św. Elżbiety w Sopocie po drugiej wojnie światowej. Studium przypadku”, „Rocznik Diecezji Pelplińskiej” 58, 2024, s. 258.