Wróblewo — dawny kościół (Sperlingsdorf, ob. Wniebowzięcia NMP)

Wróblewo, po niemiecku Sperlingsdorf, leży na Żuławach Gdańskich — dokładniej na Żuławach Stebleckich, nad Motławą — w gminie Suchy Dąb w powiecie gdańskim. Tutejszy kościół jest dziś czynną świątynią filialną pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Wpisano go do rejestru zabytków 6 września 1962 roku pod numerem 312. Przed 1945 rokiem miejscowość należała do powiatu Nizin Gdańskich (Kreis Danziger Niederung): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

W 1308 roku Władysław nadał synom Unisława dziewięć wsi na nizinach gdańskich, a wśród nich Wróblewo. W następnych latach wykupili je Krzyżacy. Kościół powstał jako prywatna kaplica. Szachulcowy korpus, konstrukcji ryglowej wypełnionej cegłą, postawiono w 1593 roku dla rodziny Scheweke; wieżę z barokowym hełmem i część wschodnią dobudowano w XVII i XVIII wieku. Od 1639 roku świątynia znalazła się pod zarządem Gdańska, a po Reformacji służyła luteranom.

W 1945 roku kościół przejęli katolicy. Z dawnego wyposażenia zachował się ołtarz ze skrzydłami; oryginały trafiły do Muzeum Narodowego w Gdańsku, a od 2009 roku stoją tu ich kopie. Piotr Birecki wymienia z kościoła we Wróblewie niderlandzki poliptyk datowany na 1550 rok wśród dawnych ołtarzy, które przetrwały w świątyniach używanych przez luteranów. Zalicza też tę świątynię do kościołów żuławskich, które nie miały sklepień i w których powstały malowidła na stropie.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w kaplicy w Wróblewie, po niemiecku Sperlingsdorf, służyli zawsze tylko studenci teologii i kandydaci gdańskiego ministerium duchownego, a nabożeństwa ewangelickie zaczęto tu odprawiać w 1632 roku. Spośród kandydatów służących w kaplicy we Wróblewie Abraham Hartwich (1723) wymienia Tobiasza Colerusa, który w 1649 roku przeszedł stąd do Leszków, Filipa Tauteniusa, przeniesionego w 1660 roku do Osic, oraz Pawła Gotfryda Praetoriusa, który pełnił tu służbę jako kandydat do 1689 roku. O tutejszej szkole ewangelickiej mówią wypisy archiwalne.

W 1649 roku miejscowy nauczyciel, od siedmiu lat na posadzie, starał się o urząd duchownego w Leszkowach i miał go otrzymać. W 1768 roku nauczycielem był kandydat teologii. Skarżył się, że jego roczna pensja to 109 florenów z dziesięciu włók we wsi, że za pogrzeb dostaje sześć groszy, a jeśli zmarłego chowano po cichu — nic; nic nie dostawał też ze ślubów i zapowiedzi. Dodawał, że żaden z sześciu gospodarzy nie ma dzieci w wieku szkolnym i że czesnego nie uzbiera w roku więcej niż dwadzieścia florenów.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku nazywa tutejszą świątynię bardzo starą kaplicą, która stała już wtedy ponad dwieście lat — według jego rękopisu była więc starsza, niż wynika z podanego wyżej datowania korpusu na 1593 rok. Kościołem macierzystym były dla niej Wocławy: pastor z Wocław odprawiał tu dwa razy w roku, w Wielki Czwartek i w dzień świętego Michała, Wieczerzę Pańską, jak w 1607 roku polecił burmistrz Johannes von der Linde. Już 5 czerwca 1592 roku zakazano miejscowemu nauczycielowi głoszenia kazań i odesłano wszystkich na nabożeństwa do Wocław.

W 1632 roku przełożeni kaplicy Paul Voß i Andreas Weßel zawarli umowę, według której Johannes Hojerus mógł odtąd w niedziele czytać i głosić kazania we Wróblewie; na wielkie święta mieszkańcy nadal chodzili do Wocław, a w dzień świętego Szczepana przełożeni kaplicy oddawali tam pieniądze zebrane na tacę. Umowę potwierdzono w lutym 1634 roku. Hojerus, rodem z Vogtlandu, choć nie był ordynowany, pierwszy zaczął w 1632 roku regularnie głosić tu kazania z ambony; wcześniej studenci prowadzący szkołę mogli jedynie czytać przy pulpicie przed ołtarzem ewangelię z wykładem z postylli i katechizm. Zmarł w 1642 roku. W latach czterdziestych XVII wieku przedłużono kaplicę o jeden pręt. Chór biegł wzdłuż ściany północnej i zachodniej, a obrazy na nim ufundowano w 1645 roku. Chrzcielnicę podarowała w 1672 roku Catharina Ulrichin, wdowa po gdańszczaninie.

W latach 1692–1693 kaplicę odnowiono, a strop, chóry i ambonę pomalowano na nowo. Dzwon nosi napis „Si Deus pro nobis, quis contra nos”, imiona przełożonych i słowa „Mit Gottes Hülfe goß mich Gert Benninck zu Dantzig 1603”. Lekcje w szkole trwały od siódmej do dziesiątej i od dwunastej do trzeciej po południu, a za naukę płacono 36 groszy kwartalnie. Po Hojerusie kazania głosili i szkołę prowadzili tu kolejni studenci teologii i kandydaci, zwykle po kilka lat; wśród nich był Kleinert, który służył tu od 1690 roku do śmierci w 1725 roku, a w pożarze w 1721 roku stracił cały dobytek i otrzymał wsparcie od rady miasta.

Spis Praetoriusa kończy się na Bauerze, który odszedł w 1758 roku.

Ze strony katolickiej pisał o tym kościele ksiądz Jakub Fankidejski, który wśród utraconych kościołów diecezji chełmińskiej wymienia i ten: kościół we wsi Sperlingsdorf, jak zapisał, „zachodzi jako zlutrzony w drugiej połowie XVI wieku”. Według Harnocha kaplica we Wróblewie istniała przed Reformacją, a obecną, drewniano-murowaną, pod patronatem magistratu gdańskiego, wzniesiono później; w małej wieżyczce wisiał jeden dzwon, a do kaplicy należała kasa i mórg ziemi chełmińskiej. Dawniej kaplica miała własnych duchownych, którzy mieli zarazem uczyć w szkole; tablica w kaplicy wymieniała dziewiętnaście ich nazwisk z lat 1632–1792.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 190 mieszkańców: 140 luteranów, 46 katolików i 4 mennonitów; wieś należała do parafii luterańskiej w Wocławach (Wotzlaff). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Sperlingsdorf jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 21 budynków mieszkalnych i 190 mieszkańców, w tym 141 ewangelików, 45 katolików i czterech mennonitów. Ewangelicy należeli do parafii w Wocławach; katolicy — do parafii w Łęgowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w gminie 194 mieszkańców: 130 ewangelików, 61 katolików i 3 innych chrześcijan. Te same liczby, z trzema dysydentami zamiast innych chrześcijan, podaje Słownik geograficzny. W źródłach nie znaleziono wzmianki o zborze mennonickim w tej wsi.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według Fankidejskiego kościół we wsi Sperlingsdorf został zlutrzony w drugiej połowie XVI wieku, a według Hartwicha (1723) nabożeństwa ewangelickie zaczęto tu odprawiać w 1632 roku. Według przyjętego datowania wieżę i część wschodnią dobudowano w XVII i XVIII wieku; Viktor Zirkwitz pisał natomiast, że rozbudowa kaplicy na wschód i dostawienie wieży od zachodu nastąpiły „pod koniec XVI wieku, a także później”, i że na mapie mierniczego Friedricha Berndta z 1599 roku kaplica ma już wieżę. Sam zastrzegał przy tym, że rysunki kościołów na tej mapie nie zawsze są dokładne.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Wocławy (Wotzlaff) i podaje tu 76 ewangelików.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 164, 193; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 404; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków wpisanych do rejestru województwa pomorskiego (poz. 312, dawny numer 224, decyzja z 6 września 1962 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, hasło „Kościół w Sperlingsdorf”, s. 193; Biuletyn Informacji Publicznej powiatu gdańskiego (uchwała XXVII/189/2020); zulawy.infopl.info — Wróblewo, gmina Suchy Dąb; turystyczny.powiat-gdanski.pl — Wróblewo, kościół; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 495, 506; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 20–21, poz. 59; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 177; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 307; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 34, 39; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, Danzig 1940, s. 13; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 61r–62v.