Stalewo — cmentarz ewangelicki

Stalewo, po niemiecku Stalle, leży na Żuławach Malborskich, niedaleko dawnej granicy powiatu sztumskiego. Po tutejszym cmentarzu ewangelickim zostało kilka stel — pionowych płyt nagrobnych. Obok stoi dom podcieniowy z 1751 roku, charakterystyczna dla Żuław budowla z gankiem wspartym na słupach.

Nazwa wsi wzięła się od stadniny, którą zakon krzyżacki założył w tej okolicy — tutejsze łąki sprzyjały chowowi koni. Obok budynków stadniny wyrosła wieś zwana najpierw „wsią przy stajni”, potem po prostu „przy stajni”, aż nazwa ściągnęła się do Stalle. Pierwotny przywilej spłonął. Na rozkaz króla Kazimierza odnowił go w dzień świętego Wawrzyńca 1470 roku, na zamku w Suszu, Wincenty, biskup chełmiński i administrator diecezji pomezańskiej. Przywilej opiewał na trzydzieści włók, z których sołtys trzymał trzy wolne wraz z trzecim fenigiem kar sądowych. Słownik geograficzny jeszcze pod koniec XIX wieku odnotowywał, że wieś ten przywilej posiada.

Ewangelickie kazania rozbrzmiewały tu i w sąsiedniej Pozylii już od 1578 roku i od tego samego roku wymieniany jest pierwszy duchowny, Johann Fischbeccius. Niewielka wspólnota wzniosła w 1619 roku, za zgodą polskiego starosty w Malborku, dom modlitwy podobniejszy do stodoły niż do kościoła. Nacisk sąsiadów katolickich ustał dopiero, gdy w 1626 roku Gustaw Adolf przyniósł swobodę nabożeństw. Po rozejmie w Sztumskiej Wsi powrócił dawny stan rzeczy, ale to właśnie wokół budynku z 1619 roku zebrała się parafia i osiągnęła zasięg, jaki miała jeszcze w 1890 roku.

Wizytacja katolicka z 1647 roku, przywołana przez Jana Wiśniewskiego, zapisała, że w Stalewie stał dom modlitwy — wizytatorzy nazywali go synagogą — w którym duchowny luterański udzielał sakramentów już przed wojną, a nauczyciel prowadził szkołę; w 1785 roku protestanci, około 800 osób, stanowili większość mieszkańców wsi katolickiej parafii w Żuławce Sztumskiej i mieli własną świątynię w Stalewie.

Wykaz duchownych pruskich otwiera stalewską listę ostrożnie: Johann Fischbeccius „miał już w 1578 roku być tutejszym duchownym”. Pewniejszy jest dopiero Michael Niedrig, powołany w 1610 roku. Najdłużej, bo blisko pięćdziesiąt lat, służył w Stalewie Jakub Polcke z Zalewa — przyjęty 27 października 1665 roku, żył do 1715 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) 11 marca 1641 roku przybył do Stalewa, po niemiecku Stalle, magister Andrzej Zacharias ze Słupska, który służył tu osiem lat i zmarł w 1649 roku; po Zielonych Świątkach 1649 roku urząd objął Christian Heider, w 1656 roku przeniesiony do Fiszewa, 16 sierpnia 1656 roku powrócił Jerzy Willenius z Tczewa, w 1659 roku powołany do Dzierzgonia, a w 1660 roku urząd objął Jakub Thielheim z Pasłęka.

Stalewska parafia prowadziła też rejestr swoich ewangelicko-luterańskich duchownych — „ilu tylko zdołano się dowiedzieć”, przechowywany dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie. Johanna Fischbecciusa wpisano w nim pod 1578 rokiem z powołaniem na rękopisy Zamehla. Rejestr wypełnia lukę z pierwszej połowy XVII wieku. W 1619 roku pastorem był tu Michael Niedrich z Bartoszyc, który przeszedł potem do Lichtenfelde.

W 1625 roku, w dziesiątą niedzielę po Trójcy Świętej, powołano Georga — nazwisko jest w rękopisie niewyraźne — rodem ze Śląska, z księstwa opolskiego; 7 sierpnia następnego roku odszedł do Zwierzna. Aleksander Klemp (1994, s. 210) podaje, że w 1625 roku zbór w Stalewie pod Malborkiem objął Jerzy Severus, urodzony 2 sierpnia 1602 roku w Prudniku na Śląsku, który w następnym roku przeniósł się do Zwierzna. Pod 1627 rokiem zapisano Michaela Schultza. Po Jakubie Thielheimie, powołanym po roku do Królewca, 4 września 1661 roku urząd objął Johann Reimer, wcześniej duchowny w Szawałdzie, który po trzech latach przeniósł się do Nidzicy. Jakub Pölcke z Zalewa nastał 27 października 1665 roku i według rejestru sprawował urząd czterdzieści dziewięć lat. Jego następca, Abraham K… z Elbląga, objął parafię 4 listopada 1714 roku, ale już pod koniec marca 1715 roku powołano go do Fiszewa.

W Niedzielę Palmową 1715 roku urząd objął Heinrich F…, także elblążanin, który wcześniej przez sześć lat służył parafii na Wielkich Żuławach.

W księdze parafii zachowała się zapiska „Zur Nachricht” pastora, który objął urząd w 1665 roku: chciał w niej krótko opisać, w jakim stanie zastał dom Boży w Stalewie i jak z roku na rok go poprawiano. 3 listopada 1665 roku zamieszkał na plebanii, którą zastał wszędzie dziurawą, zrujnowaną i walącą się. Naprawiał ją latami, jak pisze, swoim trudem, pracą i wśród wielu przykrości, aż w 1694 roku z powodu skrajnego zniszczenia rozebrano ją całkowicie i w ciągu roku postawiono nową, do której wprowadzono się osiem dni przed dniem świętego Michała.

Kościół był według tej zapiski „podobny do stodoły” i wszędzie dziurawy; w 1669 roku, jak zapisał pastor, po raz pierwszy go wybielono, zużywając cztery beczki wapna, i zarazem zbudowano chóry. W 1678 roku z pieniędzy z kar, które przekazano kościołowi, zbudowano konfesjonał, a w miejsce spalonej obory postawiono nową; w 1679 roku położono podłogę (wpis nie podaje, w którym budynku), a w 1680 roku stanęła stodoła.

W 1686 roku nowy ołtarz, ustawiony dzień wcześniej, poświęcono w dniu świętego Bartłomieja; ofiarowano na niego 100 florenów. W 1687 roku odnowiono ambonę.

W latach 1707–1708, w czasie trzeciej wojny szwedzkiej, pod osłoną oficerów szwedzkich stanął większy kościół — ryglowy, z wypełnieniem ceglanym, oszalowany deskami z zewnątrz i od środka, bez wieży i bez dzwonu; kronika parafialna nazywała go „Musterstück”, czyli budowlą wzorcową. Abraham Hartwich zapisał, że kościół ten był majstersztykiem cieśli Jakuba Tefnera, którego imię umieszczono na chórze. W miejsce dawnego pozytywu sprowadzono w 1762 roku organy o 13 głosach — pozwolenie na nie okupiono pięćdziesięcioma dukatami. Ołtarz z malowidłami i ambonę wykonano na nowo w 1785 roku, a w 1844 roku wyremontowano kościół kosztem 2200 talarów.

Kościół pozostawał pod patronatem gospodarzy.

Zapiski w tej samej księdze notują, że 10 czerwca 1734 roku ustawiono w kościele nową ambonę, z której po raz pierwszy wygłoszono kazanie w pierwszy dzień Zielonych Świątek, a w sierpniu 1737 roku kościół otrzymał w darze od stalewskiego pretora (w zapisce: „praetore Stallensi”) nową komżę. Wykaz kapitałów kościelnych, spisany 1 maja 1730 roku i obejmujący pożyczki z lat 1723–1730, zamyka się sumą 476 florenów i 20 groszy.

Spis przełożonych kościelnych z połowy XVIII wieku zapisuje między innymi, że Johann Grahn z Pozylii (Posilge) zrezygnował z urzędu przełożonego kościelnego, a w 1756 roku zmarł Michael Gehrt ze Stalewa, przełożony kościelny („Kirchen Vater”).

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, która liczyła 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów. Sama parafia obejmowała wówczas Rozgart (Pr. Rosengart), Zwierzno (Thiergart), Zwierzeńskie Pole (Thiergartsfelde) i Żuławkę Sztumską (Posilge). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Szaleniec (Thörichthof) i Groble (Thörichthöschen). W styczniu 1861 roku konsystorz w Królewcu, opierając się na wiadomości przekazanej landratowi powiatu sztumskiego przez pastora Hartwicha ze Stalewa, odnotował zawarte prywatnie porozumienie z ewangelikami z Neudorf i Komerau o ich przyłączeniu do kościoła i parafii w Stalewie; cztery inne wsie, Trankwitz, Buchwalde, Telkwitz i Brosowken, miały się według ostatniego sprawozdania wizytacyjnego od niepamiętnych czasów trzymać kościoła w Stalewie, choć nie były do niego włączone.

Według pisma rejencji gdańskiej z 30 lipca 1864 roku włączono formalnie do parafii, jako jej rzeczywistych członków, ewangelickich mieszkańców Szaleńca (Thörichthof) oraz wsi Neudorf, Komerau, Buchwalde, Telkwitz i Brosowken w powiecie sztumskim. Wykaz parafii superintendentury z 1889 roku zalicza do miejscowości włączonych Szaleniec, Adlig Neudorf i Komerau, a Trankwitz, Telkwitz, Brosowken i Buchwalde podaje jako niewłączone. Parafia, która według statystyki Agathona Harnocha z 1890 roku liczyła 2000 dusz, sięgała daleko poza wieś: jej miejscowościami szkolnymi były Zwierzno (Thiergart), Rozgart (Preußisch Rosengart), Szaleniec (Thörichthof) i Pozylia, czyli Żuławka Sztumska (Posilge), a wraz z nimi Zwierzeńskie Pole (Thiergartsfelde) i kilka wsi powiatu sztumskiego.

Prasa przechowała nazwiska dwóch późniejszych pastorów. We wrześniu 1873 roku pastor Hartwich ze Stalewa otrzymał od króla Order Orła Czerwonego IV klasy. W lipcu 1906 roku pastorem w Stalewie mianowano Warma, dotąd pastora pomocniczego (Hilfsprediger) w Zalewie (Saalfeld) w Prusach Wschodnich.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Stalle jako wieś na prawie chełmińskim z 29 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 360, w tym 272 ewangelików, 76 katolików, ośmiu mennonitów i czterech Żydów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie 313 mieszkańców: 237 ewangelików, 59 katolików i 17 innych chrześcijan. Te same liczby, obok 29 domów i 75 gospodarstw, podaje Słownik geograficzny, który zapisuje je pod rokiem 1887 i wymienia ponadto 505 hektarów gruntu, w tym 370 hektarów roli, osiem większych posiadłości i czternaście zagród. We wsi działała szkoła ewangelicka — w 1887 roku uczyło się w niej 63 dzieci. Katolicy należeli do parafii w Pozylii. Ćwierć wieku później, 1 grudnia 1910 roku, mieszkańców było 271: 201 ewangelików, 55 katolików i 15 innych chrześcijan; wszystkich podano jako niemieckojęzycznych. Wcześniejszy spis, z 1905 roku, wykazał 268 mieszkańców, z czego 182 wyznania ewangelickiego.

W archiwum superintendentury, które przeleżało na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafiło potem do Archiwum Diecezji Elbląskiej, zachowały się akta parafii w Stalewie i jej księga inwentarzowa prowadzona od 1889 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W innym miejscu Hartwich, a także Hermann Eckerdt, podają jako rok budowy kościoła w Stalewie 1704, kronika parafialna — lata 1707–1708. Początek tutejszych ksiąg metrykalnych podawany jest dwojako: wykaz ksiąg kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich opracowany przez R. Rosego w 1909 roku wskazuje rok 1774, a spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich ogłoszony przez Bära w 1908 roku notuje chrzty i śluby od 1665 roku, pogrzeby od 1666, konfirmacje od 1790, rejestr komunikantów zaś dopiero od 1901. Różnica pozostaje nierozstrzygnięta.

🟡 Według wykazu duchownych pruskich Jakub Polcke służył w latach 1665–1715, według rejestru parafialnego — czterdzieści dziewięć lat, a następca objął parafię 4 listopada 1714 roku. Według zapisek w księdze parafii nową ambonę ustawiono w kościele 10 czerwca 1734 roku; według Harnocha ołtarz i ambonę wykonano na nowo w 1785 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 182 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1537 dusz.

W lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, która badała wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła ten cmentarz do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszkańców. Zaznacza, że kościół ewangelicki stał na terenie cmentarza i że według niektórych źródeł chowano tu także mennonitów: dopóki nie mieli zgody na własne cmentarze, grzebali zmarłych na ewangelickich albo katolickich.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 269; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 440–441; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło „Stalewo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, s. 16–17, poz. 127; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36–37, poz. 109; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 150; R. Rose, wykaz ksiąg kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, 1909; materiały turystyczne gminy Markusy; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64, 74; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 210; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 176, 270; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 165; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6737, „Register der Evangelisch-Lutherischen Prediger zu Stalle”, skan 4, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 161, pozycja 141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 września 1873 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 15 lipca 1906 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 68–69; Księga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) z zapiskami o kościele i plebanii z lat 1665–1740 i wykazem kapitałów kościelnych („Sonstige Verzeichnisse 1717–1742”, Chronikalische Aufzeichnungen), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6737 (Archion 23423); Księga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) ze spisem przełożonych kościelnych z połowy XVIII wieku („Sonstige Verzeichnisse 1742–1774”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6738 (Archion 23432); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 210; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 31, 53–55, 95–98 (Stalewo, 1861 i 1864; wykaz parafii superintendentury z 1889 roku; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).