Stańkowo — cmentarz ewangelicki

Stańkowo — w dokumencie z 1330 roku Stanko, po niemiecku Riesenwalde — leży w gminie Prabuty, w powiecie kwidzyńskim, nad szosą i sporym jeziorem. W 1347 roku biskup pomezański Mikołaj I nadał wsi nowy przywilej na 60 włók na prawie chełmińskim, a sołtysowi, obok zwykłego uposażenia, wolne rybołówstwo w płynącej tędy rzece — po to, by miał czym podejmować wójta i innych biskupich urzędników; pozostali gospodarze czynszowali rocznie na świętego Marcina po 15 skojców i dwie kury. W połowie XVI wieku notowano tu nazwiska Wentzel, czyli Więcesław, i Bartholomaeus Ihane, czyli Jan, a w 1809 roku na pięćdziesięciu mieszkańców przypadało dwadzieścia jeden polskich nazwisk.

W 1542 roku pierwszy ewangelicki duchowny objął Stańkowo. Kościół, do 1654 roku patronatu monarszego, stał przed Reformacją; był murowany, z murowaną wieżą, i miał w podziemiach kryptę ze zmumifikowanymi zwłokami. W 1852 roku wypalił się od uderzenia pioruna, a w 1862 roku odnowiono go wewnątrz i z zewnątrz w stylu nowoczesnym; wieża dostała wtedy nowy drewniany hełm, a w 1879 roku zawisły w niej dwa nowe dzwony. Organy miały osiem rejestrów, ołtarz i ambona tworzyły całość.

Agathon Harnoch ujmuje parafię w diecezji suskiej (Rosenberg) jako jedno probostwo „Riesenkirch und Riesenwalde”, czyli Obrzynowo ze Stańkowem, liczące 1817 dusz. Jeden duchowny obsługiwał obie gminy macierzyste od 1739 roku; wcześniej, w latach 1675–1739, każda miała własnego. Topografia Goldbecka z 1789 roku nazywa tutejszy kościół luterańską filią Obrzynowa (Riesenkirch) we wsi szlacheckiej o trzydziestu ośmiu dymach; patronat sprawowali wtedy spadkobiercy rodu von Bardeleben. Okręgi szkolne parafii obejmowały Riesenkirch, Jacobsdorf i Stańkowo z Graśnikiem i Pachutkami. Metryki dla Stańkowa obejmują chrzty od 1671 roku (z lukami do 1772), śluby i zgony od 1747, a spis komunikantów od 1855.

W 1890 roku Słownik geograficzny opisywał Stańkowo (Riesenwalde) jako dobra rycerskie w Pomezanii, w powiecie suskim. Najbliższa poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowały się w Prabutach, oddalonych o 4,5 kilometra. Na ziemię dóbr składało się 637 hektarów roli, 42 hektary łąk i 200 hektarów lasu. W 1885 roku na dobrach stało 17 domów i liczono 47 dymów. Stańkowo składało się z gminy wiejskiej z kościołem i szkołą ewangelicką na 401 hektarach oraz z dóbr rycerskich na 1046 hektarach, do których w 1870 roku dołączono folwark Waldhof, a którymi władał dziedzic nazwiskiem Borowski. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Riesenwalde w dwóch pozycjach: gmina wiejska liczyła 26 domów i 175 mieszkańców, z tego 168 ewangelików i 7 katolików, a dobra rycerskie 256 osób, w tym 230 ewangelików i 26 katolików.

Tak samo rozdziela oba człony Słownik geograficzny, utożsamiając Riesenwalde ze Stańkowem. Ewangelicy mieli parafię w miejscu, katolicy w Prabutach.

Cmentarz ewangelicki w Stańkowie ujmuje dokumentacja konserwatorska: karta cmentarza z 1988 roku i gminny program opieki nad zabytkami. Karta cmentarza z 1988 roku ocenia go słowami: „Zachowany układ przestrzenny założenia i w dużej mierze jego pierwotny charakter”. Cmentarz leżał wtedy wśród pól uprawnych, na południe od dawnego majątku, na końcu prowadzącej doń alei brzozowej, a na jego terenie rosło dwadzieścia pięć lip i dziewięć świerków.

Zachowało się sporo żelaznych krat dawnych obejść grobowych, a najstarsza żeliwna tabliczka pochodziła z 1892 roku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 zalicza go do nieużytkowanych cmentarzy ewangelickich, które „są zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastają samosiejkami”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 119 ewangelików i 211 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 389 dusz.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Prabuty; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom IX (hasło „Riesenwalde”) i tom XI (hasło „Stańkowo”); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Rosenberg, strony 86–89, pozycje 53 i 123; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 528; Max Bär, Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen (1908); J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 186; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 (uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Stankowie, oprac. J. Labenz, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Stankowo”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77.