Stara Brda Pilska — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Starej Brdzie Pilskiej (Alt Braa) w gminie Koczała leży poza wsią, na gruntach obrębu Trzyniec, na południowy wschód od zabudowy. Kartę sporządziły służby konserwatorskie 30 września 1993 roku, datując obiekt na drugą połowę XIX wieku. Cmentarz nie został wpisany do rejestru zabytków, figuruje w ewidencji.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy w Starej Brdzie. Parafia w Pietrzykowie, do której Stara Brda należała, istniała jako samodzielna od XVII wieku, obsługiwana jednak jako filia ze Świeszyna na Pomorzu. Kościół parafialny w Pietrzykowie, prosty prostokąt z kamieni polnych bez wieży, wzniósł w 1628 roku pułkownik Peter von Gottberg. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku. Parafia przetrwała do 1945 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Altbraa jako majątek. Notował tu siedem domów mieszkalnych i 110 mieszkańców, w tym 93 ewangelików i 17 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Schwessin; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje tu 274 mieszkańców w osiemnastu domach, wśród nich 37 katolików. Areał wsi wynosił 5737 morgów; działały w niej młyn i tartak, a najbliższa poczta była w Koczale.

Zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku podaje 178 ewangelików i 55 katolików. W tym zestawieniu Stara Brda należała do parafii ewangelickiej w Pietrzykowie, obok Brzeźna Szlacheckiego, Łąkiego Szlacheckiego, Ostrówka, Starzna i Trzyńca. Na obszarze całej tej parafii mieszkało wtedy 1742 ewangelików i 1857 katolików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje wieś z 197 mieszkańcami, 142 ewangelikami i 55 katolikami, przy parafii ewangelickiej Pietrzykowo — Borowy Młyn. Agathon Harnoch liczył parafię w Pietrzykowie w 1890 roku na 2600 dusz i wymieniał Starą Brdę wśród jej miejscowości szkolnych.

Cmentarz przetrwał w stanie, jaki Benedykt Reszka nazywa skutkiem sześćdziesięciu lat dewastacji: nagrobki przenoszono stąd na groby katolickie, co spotkało również kwaterę rodziny Puttkammerów, mimo opieki, jaką nad nią roztaczano. Reszka odczytał napisy z jedenastu zachowanych krzyży i kamieni. Spoczywają tu Wilhelmine Gostkowski z domu Schmidt (1792–1844) i Friedrich Gostkowski (1784–1849), Eduard Stolle (1815–1877), Johanna Winkel z domu Kruggel (1828–1900), nauczycielka Ida Kroll z domu Strömer (1862–1920), Wilhelmine Priebe z domu Gralke (1836–1907), Carl Priebe (1838–1894) i niespełna roczna Emma Priebe (1907–1908). Spoczywają tu też trzy osoby z rodu Puttkammerów: Anna z domu Meske (1843–1919) oraz zmarli w niemowlęctwie Eduard Friedrich Bogislaw (1869) i Luise Friederike Helene (1876).

Nazwisko Strömer jest, jak pisze Reszka, jedyną tutaj pamiątką po rodzinie właścicieli młyna i tartaku. Na jednym z krzyży dało się odczytać: „Błogosławieni są ci, co w Panu umierają”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Karta cmentarza z 30 września 1993 roku datuje go na drugą połowę XIX wieku, a Benedykt Reszka w „Ewangelikach na Gochach” (s. 167–168) pisze, że jego początki sięgają pierwszych lat XIX wieku; najstarsze odczytane przez niego nagrobki pochodzą z 1844 i 1849 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pietrzykowo (Groß Peterkau) i podaje tu 134 ewangelików w leśnym obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Brda, Stara i Nowa; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 503; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 397–398; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 162, poz. 85; karta ewidencyjna cmentarza sporządzona 30 września 1993 roku; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.