Stara Huta — cmentarz ewangelicki

Stara Huta — po kaszubsku Starô Hëta — jest leśną kolonią w gminie Przywidz, a jej cmentarz poewangelicki leży przy ulicy Perłowej, na działce numer 19. Gminna ewidencja zabytków notuje go pod pozycją 180, wojewódzka — pod pozycją 157; w obu figuruje jako „cmentarz ewangelicki”. Odrębny cmentarz ewangelicki istniał w sąsiedniej Czarnej Hucie, przy ulicy Błękitnej.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Stara Huta była pustkowiem dóbr Klonowo (Klanau), które należały do Anny Kalkstein z domu Pawłowskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzcińskiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego.

W Mariensee, dzisiejszym Przywidzu, kościół parafii ewangelickiej wznoszono od 1830 roku i poświęcono w 1832 roku; parafia do 1945 roku podlegała Kościołowi unijnemu, zwanemu też staropruskim. Agathon Harnoch notuje w tej parafii 4257 dusz i dwadzieścia cztery cmentarze ewangelickie; wśród miejscowości szkolnych parafii wymienia Althütte. W Przywidzu stoi dziś dawny kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, zbudowany w 1909 roku. Własnej świątyni Stara Huta nie miała.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Althütte osobno, lecz odsyłał do hasła Mariensee (majątek rycerski), w którym wieś wymieniono wśród osad okręgu dworskiego. Dla całego okręgu podawał 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tam cztery folwarki, 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Mierzeszynie.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Stara Huta nie była samodzielną gminą, lecz osadą należącą do gminy Klonowo Dolne (Nieder Klanau); liczyła wtedy 15 domów i 97 mieszkańców. Cała gmina, wraz z nią, należała do parafii ewangelickiej w Przywidzu i do katolickiej w Mierzeszynie.

Do 1920 roku teren należał administracyjnie do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich; ta część powiatu, która po 1920 roku pozostała w Wolnym Mieście Gdańsku, weszła do powiatu Danziger Höhe, a w latach 1939–1945 — do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Po 1945 roku ludność ewangelicka ustąpiła. Nekropolia jest nieczynna i zachowała się jako relikt.

Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje cmentarz w gminnej ewidencji zabytków.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422 — hasło parafii Mariensee; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1436 (s. 149); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 96, pozycja 2; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycja 241.