Stara Jania — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Starej Jani przetrwał jako relikt — aleja dawnej nekropolii. W Starej Jani eklektyczną siedzibę dworu wzniósł na przełomie XIX i XX wieku Julius Curtius. Tutejszy zespół dworski i folwarczny jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1131 z 26 sierpnia 1986 roku. Po 1945 roku, wraz z ucieczką i wysiedleniem Niemców, nekropolia została opuszczona. Dat użytkowania cmentarza nie podają znane źródła: wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków dla gminy Smętowo Graniczne nie wymienia cmentarza w Starej Jani, a jego obrys znany jest z otwartej bazy map.

Stara Jania — po niemiecku Altjahn, tak samo w indeksie wizytacji biskupich („Alt Jahn vide Jania Stara”) jak w pruskim wykazie gmin — leży dziś w powiecie starogardzkim. Trzy wsie o wspólnym rdzeniu — Stara, Leśna i Kościelna Jania — wywodzą się z jednego kompleksu dóbr „Jania (Jene)”, rozdzielonego w XV wieku. Przed 1920 rokiem Stara Jania należała do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej — tak samo jak Kościelna Jania, Leśna Jania, Lalkowy i Kopytkowo; wykaz gmin ze spisu z 1885 roku wymienia ją tam wśród obszarów dworskich, na stronie 80 pod pozycją 125. W latach 1920–1939 wieś leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej; pobliskie Smętowo Graniczne było wtedy stacją graniczną nad Wisłą. W latach 1939–1945 Stara Jania znalazła się pod okupacją niemiecką, a po 1945 roku wróciła do Polski.

Parafia katolicka, do której należała większość mieszkańców, mieściła się w Kościelnej Jani. Wezwanie tamtejszego kościoła zapisano dwojako. Obie wizytacje biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego z końca XVI wieku podają świętego Mikołaja, a starsza z nich opisuje świątynię jako drewnianą, dobrze pokrytą, z ogrodzonym cmentarzem i trzema łanami. Późniejszy zapis wiąże Kościelną Janię z kościołem Trójcy Świętej z 1622 roku, którego nawę wzniósł na nowo Peter Kostka Steinbergk, właściciel Starej Jani. W wizytacji z 1596 roku zapisano: „Stara Jania, D. Kosthkowa”, pięciu poddanych, a ze dworu trzy miary żyta i tyleż owsa.

Rachunkowy spis dekanatu nowskiego z 1584 roku wyliczał Skórcz wśród dziewięciu kościołów będących wówczas w rękach ewangelickich, a późniejsza ręka dopisała w oryginale, że biskup odzyskał je w 1596 roku. Według pruskich ksiąg hipotecznych tak zwane dobra starojańskie — Stara Jania, Kościelna Jania, Bobrowiec, Kopytkowo i Kornatken — należały do Jana Ansgara Czapskiego, od 1743 roku do jego córki Anny, zamężnej Nieborskiej, potem do jej siostrzenic Urszuli Małachowskiej i Konstancji, najpierw księżnej Radziwiłłowej, potem hrabiny Małachowskiej. W wykazie wasali z lat 1774–1775 dobra te trzymał 58-letni generał major armii polskiej Nieborski, mieszkający w Wenecji.

W 1787 roku dobra przeszły do hrabiego Piotra Bonifacego Goetzendorf-Grabowskiego, w 1790 roku do Jana Goetzendorf-Grabowskiego, a w 1814 roku do spadkobierców Johanna Gottlieba Plehna i jego zięcia Valentina Wilhelma Hackera.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Altjahn jako majątek rycerski. Notował tu 15 domów mieszkalnych i 312 mieszkańców, w tym 40 ewangelików i 272 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Skurcz; katolicy — do parafii Kirchenjahn; dzieci należały do okręgu szkolnego Kirchenjahn. W 1885 roku spis zastał we wsi 325 osób, z czego 258 było katolikami, a 67 ewangelikami.

Parafia ewangelicka mieściła się w Skórczu, w sąsiednim powiecie starogardzkim. W wykazie gmin Skórcz występuje pod niemiecką nazwą Skurz; w wierszu Starej Jani nazwa ta nosi gwiazdkę, która oznaczała parafię spoza powiatu. Strona 34, pozycja 53 — tym razem w powiecie starogardzkim — pokazuje samo miasto Skórcz jako siedzibę parafii, z 2016 mieszkańcami i 376 ewangelikami.

W 1891 roku majątek Altjahn (1853 hektary, razem z Kościelną Janią i leśniczówką Juliushorst) należał do Juliusa Kurtiusa, a od 1903 roku co najmniej do 1928 roku do Carla Kurtiusa. Po zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał w Starej Jani 31 budynków mieszkalnych i 440 mieszkańców: 404 rzymskich katolików i 36 ewangelików, przy czym narodowość polską podało 414 osób, a niemiecką 26. Księga adresowa z 1928 roku podaje jako dzierżawcę cegielni i gorzelni K. Maerkera, a w wykazie przymusowego wykupu z 1926 roku majątek figuruje jako własność Kurta von Maerkera.

W 1934 roku ogłoszono parcelację około 263 hektarów przymusowo wykupionych od Kurta Maerkera.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W wizytacjach Rozrażewskiego kościół w Kościelnej Jani nosi wezwanie świętego Mikołaja, a późniejszy zapis wiąże wieś z kościołem Trójcy Świętej z 1622 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skurz i podaje tu 46 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau — Kreis Marienwerder, s. 80 poz. 125, i Kreis Preußisch Stargard, s. 34 poz. 53; Bernhard Schmid / seria Baudenkmäler Westpreußen — zapis o Peterze Kostce Steinbergku; wizytacje biskupa Hieronima Rozrażewskiego (Fontes, edycja z indeksem miejscowości); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków — gmina Smętowo Graniczne; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Smętowo Graniczne, numer A-1131 z 26 VIII 1986 (zespół dworski i folwarczny w Starej Jani); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 148; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 146; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 253; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1934, nr 4; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1213; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 98–99; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.