Stare Gronowo — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Starym Gronowie założono pod koniec XIX wieku; po 1945 roku przeszedł wraz z kościołem w ręce katolickie i pełni dziś rolę cmentarza komunalnego. W źródłach nie znaleziono dokładnego położenia cmentarza.

Stare Gronowo, po niemiecku Grunau, w dokumentach z 1349 roku Grymowo, z 1432 Grunau, z 1601 Gronowo i z 1653 Granowo, było wsią średniowieczną. Nowy przywilej na prawie chełmińskim, na osiemdziesiąt włók, wystawił dla niej Kazimierz Wielki w Bydgoszczy w 1370 roku, a wieś urządzał sołtys Andrzej z Tucholi. Miejscowy kościół pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła stał we wsi od najdawniejszych czasów; początkowo był parafialny, patronatu królewskiego. W 1435 roku Runge z Sypniewa zabrał z kościoła, co było kosztowniejsze.

W czasie Reformacji przejęli kościół luterańscy dziedzice i utrzymywali przy nim własnego predykanta. W 1617 roku arcybiskup gnieźnieński Gembicki zaliczał kościół gronowski do dekanatu w Łobżenicy. W 1720 roku dekret nakazywał ówczesnemu dziedzicowi Ekhardowi Golzowi wydalić predykanta w sześć tygodni i zwrócić kościół katolikom, w 1736 roku arcybiskup Potocki zakazał luteranom wszelkich publicznych funkcji w świątyni, a w 1740 roku wydano dekret nakazujący rozebranie zboru. Prawa do kościoła luteranom nie odebrano: wyjednali u króla przywilej, mocą którego świątynia miała być nietykalna; pozostała ona w ich rękach do 1945 roku.

Stare Gronowo było siedzibą parafii ewangelickiej. Wykaz gmin z 1885 roku wpisuje ją przy sześciu wsiach sąsiedniego powiatu człuchowskiego — Buchholz (Bukowo), Girschau, Marienfelde (Myśligoszcz), Mossin (Mosiny), Steinborn (Słupia) i Düsterbruch — oraz przy czterech wsiach powiatu chojnickiego; gwiazdka przy nazwie oznaczała w tym druku parafię położoną w innym powiecie prowincji. Harnoch liczy w parafii 5750 dusz, 270 chrztów, 38 ślubów i 4100 komunikantów rocznie oraz dwadzieścia jeden cmentarzy ewangelickich w jej granicach — podaje samą liczbę, z nazwy wymieniając wyłącznie cmentarz w Gronowie. Około 1880 roku Słownik geograficzny notował we wsi 530 ewangelików wobec dwudziestu katolików, szkołę i kościół luterski na miejscu.

Według Słownika geograficznego katolicy ze wsi należeli do parafii w Kamieniu Krajeńskim.

Według gminnego serwisu turystycznego w 1925 roku ewangelicy stanowili 82,2 procent mieszkańców, katolicy około siedemnastu. Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu złotowskiego — tak podają spis z 1885 roku, wykaz ksiąg metrykalnych Bära, zestawienie Harnocha i Słownik geograficzny. Powiat złotowski leżał do lat 1919–1920 w prowincji Prusy Zachodnie z rejencją w Kwidzynie, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze. Także po tej zmianie pozostał w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): powiat złotowski zaliczyła do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie 1 października 1938 roku.

Po 1945 roku kościół i cmentarz przejął Kościół katolicki — świątynia jest dziś kościołem filialnym parafii w Debrznie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Harnocha kościół gronowski, najstarszy w okolicy, ufundowano przed 1657 rokiem, a obecny wzniesiono w 1802 roku bez wieży. Goerke (1918) podaje, że w 1660 roku zbudowano poprzedni, szachulcowy kościół, a trzydziestosześciometrową wieżę dostawiono w 1860 roku; gminny serwis turystyczny pisze o budowli z 1660 roku, gruntownie przebudowanej w 1802.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 484 ewangelików i 392 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1990 dusz.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło Gronowo (niem. Grunau, powiat złotowski); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Flatow, strony 166–167, pozycja 27, oraz Kreis Schlochau, strony 158–165; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Flatow, parafia Grunau, s. 487–488; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, hasło Grunau, diecezja Flatow; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz komunalny, Stare Gronowo, gmina Debrzno — cmentarze24.pl; turystyka.debrzno.pl (kościół filialny świętych Piotra i Pawła: 1660, 1802, wieża 1860, spory katolicko-ewangelickie, 1720, zakaz 1736, przywilej królewski, wyznania w 1925 roku); „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.