Stare Gronowo — kościół (dawniej ewangelicki)

Stare Gronowo, do 1945 roku Grunau, leży dziś w powiecie człuchowskim, ale przed wojną należało do złotowskiego, a większość parafian mieszkała w sąsiednim powiecie człuchowskim. Dzisiejszą, murowaną świątynię pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła zbudowano w 1802 roku w miejsce szachulcowego kościoła z 1660 roku; wieżę dostawiono w 1860.

Kościół stał tu wcześniej niż szachulcowa świątynia z 1660 roku. W 1370 roku król Kazimierz nadał wieś Grunau na prawie chełmińskim Andrzejowi z Tucholi, a parafię uposażono czterema włókami; Heise opatruje przy tym znakiem zapytania wzmiankę dokumentu, że wieś leży „koło Chojnic”. Słownik geograficzny notuje, że kościół istniał „od najdawniejszych czasów”, był parafialny i królewskiego patronatu, a w 1435 roku Runge z Sypniewa zabrał z niego, co było kosztowniejsze. W czasie Reformacji przejęli go luterańscy dziedzice i utrzymywali przy nim własnego predykanta.

W 1617 roku arcybiskup gnieźnieński Gembicki zaliczył go do dekanatu w Łobżenicy, lecz proces o świątynię toczył się niemal bez przerwy: dekret z 1720 roku nakazywał dziedzicowi Ekhardowi Golzowi wydalić predykanta w ciągu sześciu tygodni i oddać kościół katolikom, w 1736 roku arcybiskup Potocki zakazał luteranom wszelkich publicznych funkcji, a w 1740 roku polecono rozebrać zbór. Luteranie wyjednali u króla przywilej nietykalności i utrzymali kościół do 1945 roku. Filią Gronowa było najpierw Batorowo, następnie Myśligoszcz (Marienfelde), a od 1722 roku obie te miejscowości. Recenzent książki E. Bohna o ewangelickim okręgu kościelnym Flatow pisał w 1903 roku, że trwającą stulecia kontrreformację przetrwały tu tylko gmina w Grunau i związana z nią gmina w Marienfelde.

Inwentarz zabytków podkreśla, że kościół w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau, założony w 1370 roku, był jedynym w powiecie złotowskim dawnym kościołem katolickim, który przeszedł w ręce ewangelików. Gdy na początku osiemnastego wieku, na mocy traktatów warszawskich, trzeba było rozebrać istniejące w powiecie kościoły i domy modlitwy ewangelików, ocalał jedynie kościół w Starym Gronowie.

Według kroniki Harnocha Stare Gronowo otrzymało prawo niemieckie przywilejem z 1370 roku, w którym przeznaczono cztery włóki dla proboszcza; ewangelicka parafia składała się z trzech kościołów macierzystych: w Gronowie, Batorowie (Battrow) i Myśligoszczy (Marienfelde). W 1890 roku liczyła 5750 dusz i miała dwadzieścia jeden cmentarzy ewangelickich. Harnoch opisuje też dzieje filii w Batorowie: tamtejszy kościół pod patronatem dworskim zburzyli katolicy między 1708 a 1720 rokiem, od 1722 roku mieszkańcy musieli chodzić na nabożeństwa do Gronowa, a około 1780 roku zbudowano nowy kościół z wieżą i dwoma dzwonami. W Batorowie duchownym był od 1663 roku Christoph Sicht, a w 1722 roku tamtejszy pastor Melchior Lachmann przeniósł się do Gronowa — odtąd pastor z Gronowa obsługiwał wszystkie trzy gminy.

Wcześniej, jak pisze Eduard Schnaase, pastorem Gronowa, Myśligoszczy i Batorowa był Augustin Krüger: w 1721 roku baron von der Goltz oskarżył go przed gdańskim Ministerium, że zbierając wbrew zakazowi kolędę we wsi Steinborn, w parafii friedlandzkiej, dał się pojmać miejscowemu kanonikowi i przyrzekł, także w imieniu następców, stawać przed konsystorzem w Kamieniu Krajeńskim (Camin) i nie udzielać Wieczerzy Pańskiej chorym z parafii kanonika. Ministerium uznało jego złożenie z urzędu za uzasadnione, prosząc zarazem barona, by nie zostawił go w nędzy. Schnaase dodaje, że Krüger zrzekł się prawa udzielania komunii chorym na granicy dóbr biskupich, więc członkowie zboru mieszkający na gruncie biskupim umierali bez Wieczerzy.

Wieś była siedzibą rozległej parafii ewangelickiej. Około 1880 roku Słownik notował we wsi 530 ewangelików wobec dwudziestu katolików, a także szkołę i kościół luterski na miejscu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w samym Gronowie 438 mieszkańców, wśród nich 403 ewangelików, 21 katolików i 14 Żydów, a tutejszą parafię wpisał przy dziesięciu dalszych wsiach dwóch sąsiednich powiatów, człuchowskiego i chojnickiego — między innymi przy Myśligoszczy (Marienfelde), Buchholzu, Mossinie i Steinbornie. Tutejsi katolicy chodzili do kościoła w Kamieniu Krajeńskim.

27 maja 1888 roku obchodzono w kościele w Starym Gronowie, przy licznym udziale wiernych, powiatowe święto Towarzystwa Gustawa Adolfa. Kazanie wygłosił pastor Busch z Zempelburga, a sprawozdanie przedstawił superintendent Rhode z Krojanke. Zgromadzenie ogólne postanowiło wtedy, że złotowski oddział powiatowy towarzystwa nie będzie już należał do towarzystwa głównego z siedzibą w Królewcu, lecz do zachodniopruskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa z siedzibą w Gdańsku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1809 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Höpfner, a pastorem był od 1894 roku Moritz Wolf. Pastor z Grunau obsługiwał także gminy w Battrow i Myśligoszczy (Marienfelde).

Księgi metrykalne prowadzono tu od początku XVIII wieku. Chrzty, śluby i pogrzeby zapisywano w Gronowie w latach 1708–1721, a potem bez przerwy od 1800 roku; dla Myśligoszczy tak samo w latach 1708–1721, a następnie od 1775 roku, dla Battrowa, czyli Batorowa, od 1774. Księgi komunikantów zaczynają się w 1891 roku, konfirmacji — w 1901. Dwa tomy ksiąg metrykalnych tej parafii z lat 1824–1863 przechowuje dziś Archiwum Państwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zespół 65/44/0); ich skany są dostępne w serwisie Szukaj w Archiwach.

Po wojnie świątynię przejęli katolicy. Dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła, obsługiwany przez salezjanów z parafii w Debrznie. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół poprotestancki w Gronowie poświęcono w październiku 1945 roku, a następnie przystąpiono do naprawy świątyń w Debrznie, Strzeczonie i Gronowie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Harnocha parafia liczyła w 1890 roku 5750 dusz, a według almanachu parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku — 1809 ewangelików.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Gerhard Japowitzki (1657), Jakob Havemann (1666), Jakob Stephani (1689), Melchior Lachmann (1722), Benonin Wothilenius (1749), Otto Simeon Chr. Grützmacher (1787), Lebrecht Klein (1850), Otto Adolf Wilhelm Matte (1873), Moritz Friedrich Wolf (1894), Theodor Wilhelm Johannes Hoeppener (1901), Theodor Friedrich Bernhard Haacke (1908).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 484 ewangelików i 392 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1990 dusz. Pastorem był wtedy, od 1908 roku, Theodor Haacke, urodzony w 1876 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 487–488; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 413, 414; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Flatow, strony 166–167, pozycja 27; M. Bär, Verzeichnis der Kirchenbücher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908, hasło Grunau, diecezja Flatow; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło Gronowo (niem. Grunau, powiat złotowski); Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen; strona parafii salezjańskiej w Debrznie; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół 65/44/0 „Zbiór ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii”, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 494–495; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 59; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Lic. Freytag, recenzja: E. Bohn, „Geschichte des evangelischen Kirchenkreises Flatow in Westpreußen”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 2, 1903, z. 2, s. 37–38; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53–54; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 668; t. 3, s. 690, 738, 812, 869, 946; t. 4, s. 1032, 1151; t. 6, s. 1765; t. 7, s. 2012, 2022; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 3 czerwca 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).