Stare Miasto — dawny kościół ewangelicki (Altstadt, ob. świętych Piotra i Pawła)

Stare Miasto, po niemiecku Altstadt, leży w gminie Stary Dzierzgoń, nad rzeką Dzierzgoń; dawniej należało do powiatu morąskiego. Stoi tu dawny kościół ewangelicki, dziś rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła. Kościół razem z cmentarzem przykościelnym jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1541 (decyzje z 27 czerwca 1949 i 26 maja 1995 roku); wykaz rejestru datuje go na drugą połowę XVII wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go jako kościół filialny z terenem cmentarza przykościelnego i zachowanym starodrzewem, z datą 1682.

Harnoch wymienia pod rokiem 1546 ewangelickiego pastora Matthiasa Lange. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna podaje, że w 1585 roku kościół w Starym Mieście był, podobnie jak kościół w Jasnej, pod patronatem Fabiana Młodszego von Zehmen. Przytoczony w niej wykaz duchownych Dzierzgonia notuje, że 3 czerwca 1638 roku pochowano w tutejszym kościele Euphemię z domu Groß Pferdsfelder, żonę Friedricha von Polentz, pana na Pachollen i Starym Mieście; kazanie pogrzebowe wygłosił i wydał drukiem w Elblągu pastor dzierzgoński Georg Creuselius.

Pełniejsze dzieje budowli zawiera teczka prowincjonalnego konserwatora zabytków Prus Wschodnich z lat 1917–1941. Jest w niej opracowanie, które tutejszy pastor spisał w 1936 roku na podstawie kroniki parafialnej i rachunków kościelnych. Według niego zakon zbudował tu kościół z kamienia polnego, który między 1636 a 1663 rokiem popadł w ruinę. W 1663 roku Johann Ernst von Wallenrodt nabył tutejsze dobra, a od elektora uzyskał patronat, zobowiązując się odbudować kościół; Wallenrodtowie mieli w nim grób rodzinny już od 1626 roku, o czym świadczyły płyta z ich herbem i tą datą przed ołtarzem oraz łaciński napis nad drzwiami zakrystii. Ze starego kościoła została tylko ściana wschodnia z dwiema przyporami; resztę uzupełniono cegłą, od południa dodano drugie wejście z kruchtą, a przed głównym wejściem od zachodu postawiono murowaną wieżę.

Prace te ukończono przed 1684 rokiem, bo wtedy patron wydał już przepisy o używaniu dzwonu. W latach 1684–1698 kościół wyposażył i ozdobił syn Johanna Ernsta, landhofmistrz Christoph von Wallenrodt, od 1701 roku hrabia. Nadworny malarz Gottfried Haarhausen z Królewca pokrył drewniany strop trzema wielkimi scenami z życia Chrystusa — Narodzeniem, Zmartwychwstaniem i Chrztem w Jordanie — a ławki obrazami biblijnymi i ilustracjami wersetów; namalował też w 1698 roku portret pierwszego pastora odnowionego kościoła, Erasmusa Dannemanna. Ambona stała pierwotnie przy ścianie północnej, obok drzwi zakrystii, wsparta zapewne na figurze anioła. Gdy pod patronatem Dohnów, sprawowanym od 1736 roku, gmina szybko rosła, dobudowano trzecią emporę i w lecie 1754 roku stolarze Hildebrandt i Hanff z Dzierzgonia za 9 talarów połączyli ambonę z ołtarzem.

Chrzcielnicę podarował kościołowi w 1746 roku pastor Haack.

Hasło polskiej Wikipedii o kościele podaje, że w latach 1682–1688 świątynię gruntownie przebudował Johann Ernst von Wallenrodt, który wcześniej starał się o patronat nad nią, a drewniany strop ozdobił w latach 1696–1697 malarz Gottfried Haarhausen. Piotr Birecki (2021) wiąże malowidła Gottfrieda Haarhausena w tym kościele z pobożnością pietystyczną i odnajduje w nich nowe, emocjonalne i osobiste spojrzenie na kontakt z Bogiem, wyrażone między innymi w „Pia Desideria” jezuity Hermana Hugo.

Georg Conrad, opisując w 1897 roku ołtarz w Młynarach, którego polichromię wykonał Haarhausen, dodał w przypisie, powołując się na sprawozdanie doktora Seydela w bibliotece majoratu w Słobitach (Schlobitten), że Haarhausen wykonał także malowidła stropu i pomalował ołtarz w tutejszym kościele.

Ankieta wypełniona w latach 1855–1859 dla pruskiego konserwatora zabytków podaje, że wezwanie kościoła nie było wtedy znane, ale na ołtarzu stały figury apostołów Piotra i Pawła i ankieter przypuszczał, że to im poświęcono świątynię. Księgi metrykalne zaczynały się 14 listopada 1682 roku. W szafce ściennej z kratą obok ołtarza przechowywano misę chrzcielną. Z dwóch dzwonów większy odlano około dziesięciu lat przed ankietą i umieszczono na nim nazwiska patrona, pastora i starszych kościoła, a mniejszy pochodził z drugiej połowy XVIII wieku. Pod organami widniała data 1686, w której ankieter widział rok sprawienia pierwszych organów.

Agathon Harnoch pisał w 1890 roku, że czas jego budowy jest niepewny i przypada zapewne jeszcze przed Reformacją, a obecny kształt kościół zawdzięcza XVII wiekowi, czego śladem była data na wschodnim szczycie: dało się z niej odczytać tylko pierwsze dwie cyfry, 16, i ostatnią, 5, bo trzecia była zatarta. Był to otynkowany prostokąt z kamienia polnego i cegły, z kilkukondygnacyjną wieżą zwieńczoną wysokim hełmem i z dwoma dzwonami; o dawności budowli zdawały się według Harnocha świadczyć przypory przy ścianach zewnętrznych i szafka sakramentalna po północnej stronie ołtarza. Wnętrze nakrywało drewniane sklepienie z obrazami biblijnymi; drzwiczki ławek zdobiły dosadne malowidła, a na drzwiczkach ławek dla kobiet przedstawiono sybille różnych ludów. Ołtarz i ambona tworzyły jedną rzeźbioną całość; organy zbudowano w 1796 roku i naprawiono w 1862.

Przed ołtarzem leżała płyta nagrobna rodziny von Wallenrodt, która jako właścicielka majątku Pröckelwitz (dziś Prakwice) miała prawo patronatu; odsyłała do niej tablica nad wejściem do zakrystii. W 1890 roku patronem kościoła był hrabia zu Dohna-Schlobitten.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku uznał kościół za budowlę z czasów zakonnych, o czym świadczyły grube mury i resztki gotyckiego wątku cegieł od północnego wschodu; po odnowieniu w 1682 roku przypominał jednak niemal nową budowlę. Wieża ma trzy uskokowe kondygnacje z półkolistymi otworami i blendami oraz barokowy hełm kryty miedzią, a zakrystię od północy zbudowano z kamienia polnego z ceglanymi narożami. Pod stropem biegł fryz z puttami niosącymi girlandy owoców, przerywany postaciami proroków; za amboną widniała data 1696. Boetticher opisał też srebrny złocony kielich z napisem Marii Loysy von Wallenrodt, żony Christopha von Wallenrodta, z 1699 roku, srebrny dzban komunijny z herbem Wallenrodtów, rzeźbioną drewnianą chrzcielnicę z 1746 roku na trzech nogach zakończonych głowami orłów, mosiężny żyrandol i konfesjonał z herbem Wallenrodtów, oba z XVII wieku.

W 1936 roku, w dwusetną rocznicę patronatu Dohnów, konserwator i urzędnicy budowlani obejrzeli kościół razem z patronem, księciem Alexandrem zu Dohna-Schlobitten, i uznali, że po odnowieniu może to być najpiękniejszy kościół ewangelicki powiatu morąskiego. Prace kosztorysowano na 16 500 marek. W 1938 roku wyjęto ambonę z ołtarza i ustawiono ją z powrotem przy ścianie północnej, co konserwator ocenił jako udane, i uporządkowano ławki przy ołtarzu. Okazało się też, że w środkowym polu ołtarza stała zapewne pierwotnie rzeźbiona grupa Ukrzyżowania, z której zachował się tors Chrystusa z głową; obraz Wieczerzy Pańskiej, który podarował patron, był do ołtarza za duży i miał zawisnąć na ścianie północnej. Latem 1938 roku malarz Tessin z Królewca odsłonił pod pobiałą barokowe malowidła ścienne.

Prac nie dokończono: malarza powołano do wojska, a jeszcze w lutym 1940 roku decyzja, co zrobić z malowidłami, czekała na opinię rzeczoznawcy.

Po 1945 roku kościół pozostał w rękach ewangelików. Kronika Piepkorna zapisała, że gdy spłonął zbór w Dzierzgoniu, tamtejsi ewangelicy, wśród nich także przybyli tu Polacy, chodzili na nabożeństwa do Starego Miasta. Według Wikipedii 30 grudnia 1981 roku kościół kupiła za 2,5 miliona złotych katolicka parafia Trójcy Przenajświętszej w Dzierzgoniu. Datę zakupu potwierdza sporządzone przez Roberta Ziemiańskiego zestawienie kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego, oparte na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach; jako rok poświęcenia kościoła przez katolików podaje ono także 1981.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Pastorskie opracowanie z 1936 roku podaje, że organy przebudowano i powiększono w 1797 i 1863 roku; Harnoch pisał o ich budowie w 1796 roku i naprawie w 1862. 🟡 Piepkorn datuje pożar zboru w Dzierzgoniu na maj 1949 roku, inne źródła na 1947.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacob Sperbigius (1580), George Orschelski (1649), Christian Stephani (1749), Friedrich Andreas Hartwich (1755), Johann George Christoph Friedrich Hermes (1793), Johann Albrecht Guttowski (1798), Gustav Adolph Friedrich Napoleon Schumann (1832), Ernst Moritz May (1884), Heinrich Rudolf Severin Holland (1889–1926), Kurt Karl Otto Müller (1927), Andreas Needra (1929–1942), Heinz Wagenknecht (1942). Bez podanego roku: Johann Gottlieb Schmidt, Karl August Schubert, Georg Stubnerus.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem księcia zu Dohna-Schlobitten. Liczyła 1047 dusz, 3 szkoły i 4 nauczycieli. Należały do niej: Altstadt, Adamshof, Armuth, Köllmen, Königsee, Mathildenhof, Neumühl, Pachollen, Prökelwitz, Vaterssegen, Bahnhof Christburg, Wachtberg. Pastorem był wtedy, od 1889 roku, Heinrich Holland, urodzony w 1864 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 167; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 129, 208, 251; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgoń, pozycja 187; pl.wikipedia, hasła „Kościół św. Piotra i Pawła w Starym Mieście” i „Stare Miasto (województwo pomorskie)”; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 374 „Altstadt, evangelische Kirche”, 1917–1941, skany 18–41, 103, 110–111, 129–136 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 7–8; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 „Kunstdenkmähler im Kreis Mohrungen”, 1855–1859, skany 14–25 (szukajwarchiwach.gov.pl); „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 687; t. 3, s. 723, 783, 829; t. 4, s. 1157, 1231, 1256; t. 5, s. 1306; t. 6, s. 1602, 1631, 1661, 1735, 1764, 1787; t. 7, s. 1903; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 88; Georg Conrad, „Beschreibung der evangelischen Pfarrkirche in Mühlhausen (Kreis Pr. Holland) und Verzeichnis ihrer Geistlichen”, „Altpreußische Monatsschrift” 34, 1897, s. 536–583; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192–193; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 42.