Stare Polaszki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki jest materialnym śladem mniejszości, która żyła tu obok kaszubskiej i katolickiej większości. Według gminnego programu opieki nad zabytkami z 2020 roku powstał na początku XX wieku i leży na północ od drogi ze Starych do Nowych Polaszek, około 1,5 kilometra od wsi; zachowały się fragmenty nagrobków, a teren porósł samosiewami. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, cmentarz utracił opiekę.

Stare Polaszki, po niemiecku Alt Paleschken, leżą w powiecie kościerskim (dawniej Kreis Berent w rejencji gdańskiej i prowincji Prusy Zachodnie); w 1910 roku wieś była siedzibą urzędu stanu cywilnego i obwodu urzędowego. Dominantą wsi jest barokowy kościół świętego Mikołaja z 1754 roku, postawiony na miejscu drewnianego, którego korzenie sięgają XIII wieku. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia go jako kościół z połowy XVIII wieku pod numerem A-259 z 8 grudnia 1961 roku, a obok niego dwór z 1748 roku, dziś szkołę, pod numerem A-260.

Według Słownika geograficznego był to wówczas kościół filialny, podległy parafii w Starej Kiszewie; samodzielną parafią Stare Polaszki są dopiero dziś.

Wieś jest stara: w 1289 roku książę Mściwój nadał Polaszki cystersom w Byszewie. Majątek Pelescowiz, nadany 5 maja 1289 roku przez księcia Mściwoja II rycerzowi Albertowi, rycerz przekazał na prośbę księcia cystersom z Byszewa; w 1359 roku Zakon odkupił Polaszki z przyległościami za 600 grzywien. Według przywileju z 1420 roku Stare i Nowe Polaszki miały razem 64 włóki, a proboszcz 4 włóki (w 1772 roku miał tylko pół włóki).

W 1772 roku były tu dwa folwarki, w tym Wolfsbruch, później Hoch Paleschken; tutaj mieszkał na koniec starosta kiszewski. Schuch podaje, że przed pruską komisją w 1772 roku Skórzewski okazał przywilej, według którego dobra te nadał Niemojewskiemu w 1555 roku król Zygmunt III. Waschinski w zestawieniu szkół pomorskich, ułożonym na podstawie wizytacji, zapisał przy Starych Polaszkach, że pod koniec XVI wieku kościół przeszedł w posiadanie protestantów.

Według taryfy z 1648 roku siedział tu von Holtz, a w 1772 roku dobra dzierżył podkomorzy poznański i starosta kiszewski Skórzewski. Wiadomość ta pochodzi z wypisów, które H. Schuch sporządził z pruskich akt katastralnych z 1772 roku i ogłosił w 1886 roku; przy Starych Polaszkach zanotował rzecz dla dziejów wyznaniowych najważniejszą. Słownik geograficzny, który podaje ten wypis po polsku jako sprawozdanie komisji katastrowej, oddaje ją tak: „Mieszkańcy pierwszej są po części katolicy, po części zaś ewangielicy. W Nowych P. są wszyscy ewangielicy”.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Stare i Nowe Polaszki odziedziczył w 1723 roku Franciszek Czapski, a po nim jego córka Ludwika, zamężna Skórzewska; w 1784 roku odebrano tym dobrom charakter szlachecki. W 1791 roku otrzymał je jako dobra z łaski królewskiej Wilhelm Julius Heinrich von Beyer, a od 1792 roku — po zrzeczeniu się dożywocia przez Ludwikę Skórzewską — należały do Józefa Skórzewskiego, od 1809 roku do jego synów, a od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogosław-Skórzewskiego. W wykazie wasali z lat 1774–1775 obie wsie figurują wśród dóbr 62-letniego Michała Skórzewskiego, mieszkającego w miejscowości zapisanej jako Arkusiewo, którego bracia Gabriel i Franciszek byli w Warszawie pułkownikiem i generałem porucznikiem armii polskiej.

Ewangelicy ciążyli ku sąsiednim Nowym Polaszkom. Należeli do tamtejszej parafii (Neu Paleschken, w spisie z 1820 roku Neu-Paleschken), oddalonej według Słownika o trzy i pół kilometra. Tamtejszy kościół odnowiono w 1706 roku, gdy król szwedzki Karol XII miał w Nowych Polaszkach kwaterę — zapisał to Harnoch w swojej statystyce kościołów ewangelickich. Tę samą parafię podają przy Starych Polaszkach wszystkie trzy urzędowe wykazy: spis rejencji gdańskiej z 1820 roku, wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku i spis z 1 grudnia 1910 roku.

Liczby rosły przez całe stulecie. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 187 mieszkańców: 60 luteranów i 127 katolików oraz katolicki kościół filialny parafii w Starej Kiszewie. Pod nazwą Alt-Paleschken urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał majątek rycerski i wieś szlachecką z 12 gospodarstwami chłopskimi i dwiema zagrodami chałupniczymi. Mieszkańców było 338, budynków mieszkalnych 33. Ewangelicy należeli do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy — do parafii w Starej Kiszewie, której kościół filialny stał na miejscu; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też szkołę ewangelicką i karczmę.

Słownik geograficzny notuje we wsi kościół katolicki filialny, szkołę ewangelicką i karczmę, a nadto fabrykę krochmalu i cegielnię. Wieś składała się z dwunastu gburskich posiadłości i dwóch zagród na 3405 morgach, a w 1868 roku liczyła w 33 domach 388 mieszkańców, w tym 230 katolików, 108 ewangelików i cztery osoby wyznania mojżeszowego. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku dzieli wieś na dwie części: gmina wiejska liczyła 260 mieszkańców, wśród nich 166 ewangelików i 94 katolików (strona 38, pozycja 8), a obszar dworski 137 mieszkańców: 54 ewangelików i 83 katolików (strona 44, pozycja 114). W spisie z 1 grudnia 1910 roku Stare Polaszki mają już 524 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podało 371 osób, a wśród nich było 366 ewangelików, jeden katolik, jeden inny chrześcijanin i troje Żydów. Po polsku mówiły 153 osoby.

Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2024–2027 podaje, że cmentarz powstał na początku XX wieku i leży na północ od drogi Stare Polaszki–Nowe Polaszki, około 1,5 km od wsi. Dokument wymienia zachowane „fragmenty nagrobków” i teren porośnięty samosiewami.

🟡 Źródła nie zgadzają się co do liczby mieszkańców. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 388 mieszkańców, a urzędowy podręcznik z 1869 roku — 338, przy tych samych liczbach wyznań; ich suma nie zgadza się z żadną z tych dwóch liczb.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 366 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; Rejestr zabytków województwa pomorskiego (stan na 30 VI 2026); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VIII, hasło „Polaszki 1. Stare”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 414; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Berent, s. 38, pozycja 8, i s. 44, pozycja 114; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 7; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 96, nr 196; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024–2027 (uchwała nr XVI/117/2025 z 29 października 2025 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 196; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 93, 97; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 57, 63, 73, 131–132; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 54, 60, 131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.