Stare Pole — cmentarz ewangelicki

Stare Pole, po niemiecku Altfelde, leży na Małych Żuławach Malborskich. Dawny cmentarz ewangelicki, dziś rzymskokatolicki, wchodzi w skład zespołu kościelnego przy ulicy Marynarki Wojennej 18. Leży po południowej stronie głównej ulicy, między nią a torami kolejowymi. Ewidencja zabytków datuje jego założenie na 1843 rok, a kolejne przekształcenia na lata 1904–1913 i na okres po 1945 roku; rejestr zabytków podaje: „po 1638, XIX–XX”. Wpisano go do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem 1393, decyzją 284/93 z 20 lipca 1993 roku, łącznie z kościołem filialnym pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski; rejestr prowadzi całość jako zespół kościoła ewangelickiego, obejmujący kościół, cmentarz, dzwonnicę z drugiej połowy XIX wieku i kaplicę-mauzoleum z 1912 roku.

Na cmentarzu zachowały się dwie budowle wpisane wraz z nim do rejestru zabytków. Pierwszy to kaplica-mauzoleum rodziny Wenderlich z 1912 roku, neoklasycystyczna, w formie edikuli, czyli niewielkiej świątyni z kolumnami i naczółkiem. Drugi — drewniana dzwonnica na ceglanym fundamencie, z około 1850 roku, wolno stojąca; kościół parafialny nie miał wieży. Historyczne nagrobki leżą na południe od grobowca Wenderlichów, a wśród nich grób rodziny Bartel ze Złotowa (Reichfelde) w gminie Stare Pole. Działkę dzieli na dwie części aleja obsadzona lipami i jesionami.

Na cmentarzu stoi klasycystyczny nagrobek z piaskowca z 1797 roku, przeniesiony tu w 1843 roku z cmentarza w Notzendorf. Napis na tym nagrobku poświęcony jest Dorothei Elisabeth Gehrt z domu Wilm z Lecklau, urodzonej 6 października 1772 roku i zmarłej 30 lipca 1797 roku. Na tym samym nagrobku umieszczono napis dla jej córki, Renaty Zimmermann z domu Gehrt, urodzonej w 1797 roku i zmarłej w 1853 roku. Drugi nagrobek na cmentarzu upamiętnia Boykego, właściciela majątku w Lecklau, zmarłego w 1852 roku.

Przywilej dla wsi wystawiono w dzień świętego Walentego 1330 roku; otrzymał go Hanne von Montau z rąk Ludera z Brunszwiku, komtura dzierzgońskiego, a Słownik geograficzny przypisuje to nadanie wielkiemu mistrzowi Wernerowi von Orseln. Parafia ewangelicka istniała tu w 1580 roku, kiedy pierwszym proboszczem został Valentin Melick, a nabożeństwa odprawiano po gospodarstwach. Dawniej głoszono tu kazania po polsku. Pierwszy dom Boży zbudowano według Harnocha i Schmida w 1638 roku (parafialna zapiska z siedemnastego wieku podaje rok 1639), plebanię w 1640, szkołę w 1674.

Kościół wzniesiono w 1705 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem gminy — w postaci spichlerza, bez wieży. Wiele do jego budowy dołożyli szwedzcy oficerowie. Ołtarz i ambona były snycerskiej roboty. Trzy dzwony pochodziły z 1862 roku, a organy miały 20 głosów. Około 1890 roku parafia liczyła 555 dusz i miała jeden cmentarz w Starym Polu; zapiski w księgach kościelnych sięgały 1603 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 243 mieszkańców: 84 luteranów i 159 katolików, a jako parafię luterańską wskazuje Stare Pole (Altfelde). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Altfelde 32 budynki mieszkalne i 462 mieszkańców, w tym 243 ewangelików, 218 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Notzendorf. W spisie z 1885 roku Stare Pole liczyło 631 mieszkańców: 454 ewangelików, 156 katolików i 21 innych chrześcijan; było tu 40 budynków mieszkalnych i 104 gospodarstwa domowe.

Parafia ewangelicka mieściła się na miejscu, katolicka — w Notzendorf. Te same liczby powtórzył Słownik geograficzny, powołując się wprost na ten spis, i dołożył do nich osobne dane dla wybudowania Lingereihe — sześć domów i 27 mieszkańców. W cukrowni Słownik notuje dziesięć domów i 190 osób. Notuje też dwuklasową szkołę ewangelicką z dwoma nauczycielami i 112 dziećmi, tygodniowy targ zbożowy i spółkę pożyczkową.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kościół szachulcowy wzniesiono w 1705 roku, a rejestr i ewidencja zabytków datują stojący dziś kościół filialny na 1879 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 500 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 890 dusz.

W lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, która badała wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła ten cmentarz do niszczejących, a zarazem takich, które są dla mieszkańców miejscem pamięci.

Źródła: B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 6, 7; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Stare Pole; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 426–427; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; wykaz zabytków wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 5; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 140–141, pozycja 5; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku).