Stare Pole — kościół ewangelicki (Altfelde)

Stare Pole, po niemiecku Altfelde, leży na Małych Żuławach Malborskich, jedenaście kilometrów na wschód od Malborka, przy linii kolei wschodniej. Bliski Nogat często zalewał tutejsze pola, ale gleba była żyzna. Obecny kościół — neogotycki, ceglany, kryty dachówką holenderską — wzniesiono w 1879 roku według projektu powiatowego inspektora budowlanego Passargego z Elbląga. Po 1945 roku przejęli go katolicy: nosi dziś wezwanie Matki Bożej Królowej Polski i jest kościołem filialnym parafii świętej Barbary w Krzyżanowie w diecezji elbląskiej.

Według Roberta Ziemiańskiego katolicy przejęli kościół w 1946 roku. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia pod numerem A-1393, nadanym 20 lipca 1993 roku, cały zespół dawnego kościoła ewangelickiego: świątynię z 1879 roku, cmentarz założony po 1638 roku, murowano-drewnianą dzwonnicę z drugiej połowy XIX wieku i kaplicę-mauzoleum z 1912 roku.

Przywilej lokacyjny dla wsi, zwanej wówczas Altenfeld, nadał w dniu świętego Walentego 1330 roku komtur dzierzgoński Luder z Brunszwiku — tak Harnoch i Schmid, podczas gdy Słownik geograficzny przypisuje przywilej wielkiemu mistrzowi von Orseln — niejakiemu Hanne von Montau (u Harnocha: „Montov”). Parafia ewangelicka istniała tu już w 1580 roku, a nabożeństwa odprawiano wtedy po dworach; pierwszym pastorem był ustanowiony w tym właśnie roku Valentin Melick, drugim — przybyły w 1597 roku Michael Milonius, wygnany wcześniej przez katolików ze Starego Targu. Milonius służył tu do 1603 roku i ogłosił w Starym Polu pismo przeciw filipiście Wendlandowi.

Według Hartwicha luterańska gmina Starego Pola, po niemiecku Altfelde, do której w 1597 roku powołano Michaela Miloniusa, zbierała się wówczas w Krzyżanowie, po niemiecku Notzendorf, a Milonius głosił Ewangelię po domach, choć — jak pisał — nie potajemnie, lecz jawnie. Według Abrahama Hartwicha (1723) następcą Miloniusa w Starym Polu, po niemiecku Altfelde, był od 1614 roku Filip Westphal z Darłowa, w 1617 roku powołany do Milejewa (Trunz); po dziesięcioletniej przerwie przyszedł Jan Dorsch, wcześniej konrektor w Działdowie, który w 1632 roku przeszedł do kościoła świętej Anny w Gdańsku jako duchowny polski.

Zapiski parafialne z siedemnastego wieku, zachowane dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, otwiera „Aufsatz” — spis rzeczy, które, jak zaznaczono, warto zachować w pamięci. Wynika z niego, że kościół i plebanię postawiono na dawnych zagrodach chłopskich: tam, gdzie później stała plebania, mieszkał w 1603 roku Peter Wunderlich, a tam, gdzie stanął kościół, w 1612 roku sołtys Adam Thiele. Kronikarz zapisał następnie: „Anno 1639 ist die Altfeldische Kirche gebauet. Anno 1640 ist die Altfeldische Widdem gebauet” — w 1639 roku zbudowano kościół w Starym Polu, a w 1640 roku plebanię; za pastora Eliasa Zeidlera, powołanego w 1644 roku, postawiono przy plebanii nową stodołę i stajnię.

14 maja 1648 roku parafianie zawarli umowę, w której zobowiązali się dawać koni i paszy na wyjazdy pastora i na jego utrzymanie; spisano ją w Starym Polu w domu Samuela Kaufmanna i podpisało ją kilkudziesięciu gospodarzy. Pierwszy dom Boży stanął w Starym Polu w 1638 roku, plebania — w 1640 roku, szkoła — w 1674 roku. W 1640 roku pastor Izaak Ferrarius, który odprawiał nabożeństwa najpierw po niemiecku, potem po polsku, musiał zrezygnować wskutek prześladowań ze strony proboszcza Jana Koniarskiego i części parafian.

Katolicka wizytacja z 1647 roku, którą przytacza ksiądz Jan Wiśniewski, zapisała, że protestanci, których wcześniej w parafii Krzyżanowo nie było, działają od pięciu lat w Starym Polu, poza wsią kościelną, a ich obszerny dom modlitwy, w którym udzielano sakramentów, przerobiono z browaru; co roku go przyozdabiano, podobnie jak dom duchownego, w świątyni były organy, dlatego, jak pisze Wiśniewski (s. 64), zatrudniano kantora, a dzieci uczył nauczyciel. Także Piotr Birecki pisze, że przed budową kościoła w XVIII wieku pastor przebudował tu warzelnię piwa na dom modlitwy.

W 1785 roku protestanci stanowili niemal połowę mieszkańców katolickiej parafii — 313 osób — i nadal mieli w Starym Polu świątynię, przy której mieszkał pastor.

Według Hartwicha w 1644 roku gmina w Starym Polu powołała Eliasza Zeidlera z Lęborka, cenionego przez parafian także za wiedzę lekarską; wydał on drukiem kazanie z czasu przerwania wałów na Małych Żuławach w 1651 roku, a w 1656 roku przeszedł do Malborka, gdzie zmarł na zarazę w 1657 roku. Według Hartwicha w 1656 roku powołano do Starego Pola Jakuba Rhewendusa z Lychen, rektora w Malborku, pochowanego 2 lipca 1663 roku; po nim byli Paweł Hoffmann z Głogowa, zmarły w 1669 roku, Christian Stephani z Ostródy, w 1672 roku przeniesiony do Nowego Stawu, Sebastian Reichel, śląski wygnaniec, wkrótce powołany do Malborka, oraz od 23 sierpnia 1674 roku magister Joachim Kledenius, profesor gimnazjum elbląskiego, zmarły 23 sierpnia 1684 roku.

Pastora Jana Wawrzyńca Fischera, służącego tu w latach 1684–1695, duchowieństwo katolickie wyklęło w dziesięciu kościołach dekanatu. Poprzedni kościół, który Agathon Harnoch w 1890 roku — za Hartwichem i Rhesą — opisuje jeszcze jako obecny, wzniesiono w 1705 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem gminy, w kształcie spichlerza i bez wieży; znaczny udział w tej budowie mieli oficerowie szwedzcy. Miał trzy dzwony z 1862 roku, snycerski ołtarz i taką samą ambonę oraz organy o dwudziestu głosach. Plebanię, obecną jeszcze w czasach Harnocha, zbudowano w 1767 roku. Po tamtej świątyni pozostał barokowy ołtarz z 1711 roku, przeniesiony do nowego kościoła.

Plebanię z 1640 roku przebudowano gruntownie w 1764 roku: według zapiski parafialnej wymurowano ją od fundamentów, w miejscu dawnego podcienia postawiono bramę, tylny szczyt od strony ogrodu rozebrano, a od frontu dobudowano izbę z alkową; wszystkie ściany postawiono na nowo i naprawiono dach.

Poprzedni kościół, wzniesiony w 1705 roku, stał na zachodnim krańcu wsi, na północ od drogi wiejskiej. Ołtarz z 1711 roku zbudowano z zapisu zmarłej Dorothei Zimmermann. Fundatorka ołtarza, Zimmermann z Notzendorf, była teściową pastora Grovego; ołtarz wykonał snycerz Sewrentz z Elbląga, po niemiecku Elbing, który otrzymał za niego 350 florenów; poświęcono go 1 lutego, a w 1723 roku — jak głosi napis — pomalowano. Antependium ołtarza z tłoczonej, częściowo złoconej skóry kupiono w 1758 roku za 200 florenów z daru Susanny Kerber ze Złotowa, po niemiecku Reichfelde.

Ambonę ufundował w 1719 roku Peter Holst, gospodarz w Parwark, a sześć lat później kazał ją przyozdobić — mówi o tym wierszowany napis na ambonie. Łaciński napis wewnątrz ambony wymienia pastora Grovego, który był duchownym w Starym Polu w latach 1695–1728. Obok drzwiczek ambony umieszczono portret pastora Grovego z napisem „Joanes Grove Mariaeb: Past: Altfeld”. Według Schmida (s. 3) balustrada empor pochodzi prawdopodobnie z czasu budowy kościoła w 1705 roku, a malowidła na niej dodano później — być może w grudniu 1741 roku, kiedy według zapisu w księdze kościelnej wykonano „malowidło na ścianach kościoła”. Z organów, które w 1716 roku dostarczył Obuch z Mohrungen, zachowały się tylko dwie tablice z napisami; jedna, z 1716 roku, wymienia dwudziestu kawalerów, którzy organy ufundowali.

Przednia ściana jednej z grup ławek gospodarzy ma formy renesansowe i według Schmida (s. 4) wydaje się pochodzić jeszcze z kościoła z 1638 roku. Kielich podarował kościołowi w Starym Polu w 1630 roku starszy wałowy (Teichgraf) Michael Kitlof z Lecklau; kielich ma dziś gładką formę z XVIII wieku i nosi znak elbląskiego złotnika Sigismunda Tolckemita. Strop kościoła pomalował w 1907 roku malarz Fahlberg w duchu XVIII wieku; wyposażenie, z wyjątkiem prospektu organowego, pochodzi w całości z dawnego kościoła.

Wizytacja katolicka z 1795 roku zastała w Starym Polu świątynię ewangelicką i duchownego. W 1798 roku ludność była mieszana i katolicy mieli przewagę — naliczono tu 149 katolików i 101 ewangelików. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 243 mieszkańców — 84 luteranów i 159 katolików — oraz jeden kościół luterański; parafia luterańska była na miejscu, katolicka — w Krzyżanowie. Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Klecie (Klettendorf), Leklowy (Lecklau), Krzyżanowo (Notzendorf), Parwark, Kraszewo (Pruppendorf) i Złotowo (Reichfelde).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Altfelde 32 budynki mieszkalne i 462 mieszkańców, w tym 243 ewangelików, 218 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Notzendorf. Obecny kościół poświęcono 14 grudnia 1879 roku; jest to bezwieżowa budowla ceglana o prostej formie, stojąca we wschodniej części wsi obok cmentarza założonego w 1843 roku.

Parafia liczyła 555 dusz i miała jeden cmentarz, w samym Starym Polu; w ciągu roku notowano w niej 25 chrztów, dziewięcioro konfirmowanych, siedem ślubów, 320 komunikantów i dziewiętnaście pogrzebów. Z sąsiednich świątyń katolickich Harnoch wymienia jedną — w Krzyżanowie. Szkoły parafialne były dwie, w Starym Polu i w Złotowie, a okręg szkolny obejmował nadto pięć osad: Klecie, Leklowy, Krzyżanowo, Parwark i Kraszewo.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego zbudowała tu nowe organy w 1882 roku.

Wieś była w większości ewangelicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 631 mieszkańców w czterdziestu domach i 104 gospodarstwach: 454 ewangelików, 156 katolików i dwudziestu jeden innych chrześcijan, których Słownik geograficzny nazywa dysydentami — i podaje dokładnie te same liczby wyznaniowe. Ten sam zapis pokazuje, skąd brał się wzrost liczby mieszkańców: przy wsi pracowała cukrownia, a w jej dziesięciu domach mieszkało 190 osób; wybudowanie Lingereihe liczyło sześć domów i 27 mieszkańców.

Parafia ewangelicka miała siedzibę w samym Starym Polu i to ją spis wskazuje przy mieszkańcach wsi. Do parafii należało między innymi Złotowo, wieś bez własnej świątyni, występująca w źródłach krzyżackich jako Reychenvelt. Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał w nim 304 mieszkańców: 167 ewangelików, 120 katolików, dziewięciu Żydów i ośmiu zapisanych jako inni chrześcijanie (na Żuławach byli to zwykle mennonici); do tamtejszej szkoły ewangelickiej z jednym nauczycielem chodziło 33 dzieci.

W 1776 roku wzmiankowano w Złotowie rodziny mennonickie Dick i Penner. Ośmiobocznego kościoła szachulcowego z 1725 roku, wiązanego niekiedy ze Złotowem, nie zna ani inwentaryzacja Bernharda Schmida — hasło wsi wypełniają u niego wyłącznie domy podcieniowe — ani ewidencja zabytków, notująca tam dawną szkołę ewangelicką, dziś dom mieszkalny.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 871 ewangelików; patronami byli ewangeliccy i mennoniccy właściciele majątków i gospodarstw, a pastorem był od 1896 roku Emil Schultze. Landrat Parey bronił w 1869 roku w „Altpreußische Monatsschrift” poglądu, że związek ewangelickich kościołów powiatu malborskiego z gminami wolnochełmińskimi, od dawna nazywany patronatem, jest patronatem w niepełnym zakresie: gminom przysługuje bezspornie prawo prezenty duchownego, a także prawo nadzoru nad zarządem majątku kościelnego. Związek ten opiera się według niego na tym, że gminy te, jak pisze, powołując się na Hartwicha, zbudowały swoje kościoły i plebanie własnym kosztem, z własnej woli i „mimo najgwałtowniejszego oporu Kościoła katolickiego”.

Prawo do wykonywania patronatu mają według niego tylko gminy wolnochełmińskie, a w nich tylko ewangeliccy posiadacze więcej niż pół włóki chełmińskiej. Do parafii Starego Pola zalicza w swoim wykazie Stare Pole, Krzyżanowo (Notzendorf), Thörichthöfchen, Złotowo (Reichfelde), Parwark, Kraszewo (Pruppendorf), Klecie (Klettendorf) i Leklowy (Lecklau), a prawo patronatu zaznacza we wszystkich poza Thörichthöfchen.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1670 roku, ślubów od 1669, zgonów od 1672 i konfirmacji od 1783 roku, wykaz komunikantów z lat 1773–1810 i od 1821 roku, zapiski historyczne sięgające 1603 roku (szczegółowe dla lat 1696–1750), a w sądzie obwodowym w Malborku — duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1794–1874. Jego zapis brzmi: „Tf 1670— Tr 1669— St 1672— K 1773—1810; 1821— Konf 1783—. Aufzeichnungen: bis auf das Jahr 1603 zurück, ausführlich für die Zeit von 1696—1750. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1794—1874”.

Plebiscyt z 1920 roku dał tu 508 głosów za Niemcami i ani jednego za Polską; Altfelde pozostało w Niemczech. W archiwum superintendentury, które przeleżało na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafiło potem do Archiwum Diecezji Elbląskiej, zachowały się między innymi akta tutejszej placówki i odpis księgi inwentarzowej parafii z 1899 roku. Z samej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Altfelde” — pozostały księgi metrykalne z lat 1669–1892, figurujące w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rok budowy pierwszego kościoła podawany jest dwojako: wcześniejsze opracowania mówią o 1638 roku, a parafialna zapiska z siedemnastego wieku — o 1639. Mogą to być początek i koniec tej samej budowy. Harnoch datuje budowę plebanii na 1767 rok, a zapiska parafialna jej gruntowną przebudowę — na 1764. Rejestr zabytków datuje cmentarz przy kościele na czas po 1638 roku, a opis obecnego kościoła mówi o cmentarzu założonym obok w 1843 roku. Katolicka wizytacja z 1647 roku pisze, że protestanci działają w Starym Polu od pięciu lat, co nie zgadza się z wiadomościami o tutejszych pastorach od 1580 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 500 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 890 dusz. Pastorem był wtedy, od 1896 roku, Otto Schultze, urodzony w 1866 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Valentin Melick (1580), Philipp Westphal (1614–1617), Elias Zeidler (1644), Paul Hoffmann (1663), Christian Stephani (1669–1672), Sebastian Reichel (1672), Johann Growe (1695), David Growe (1741), Johann Ephraim Oloff (1755), Samuel Christian Oloff (1795), Johann Jacob Erdmann (1810), Carl Ferdinand Oskar Rohde (1878–1880), Hermann Julius Adolf Christmann (1880), Emil Franz Otto Schultze (1896–1933), Paul Kurth (1935). Bez podanego roku: Johann Laurentius Fischer.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 69, 262; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 1, 2, 3, 4, 5, 6; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 9, nr 136; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 426–427; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 7 i strona 14, pozycja 102; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło Notzendorf, t. IX, hasło Reichfelde, t. XI, hasło Stare Pole; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 63, 71; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 28, nr 5; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 176; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg”, Danzig 1919; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 261–263; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 40; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6580, „Sonstige Verzeichnisse 1603–1879” (zapiski parafii Altfelde, s. 1 i 40), skany 4 i 10, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 140–141, pozycja 5; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 291; t. 2, s. 453, 493, 659; t. 3, s. 822, 1026; t. 4, s. 1166; t. 5, s. 1300, 1301, 1445, 1501; t. 6, s. 1652, 1764; t. 7, s. 1973, 2036; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 64; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 14; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, Königsberg 1869, s. 238–246 (MGH-Bibliothek).